శ్రీమద్భగవద్గీత : 12వ అధ్యాయం – భక్తియోగం
అర్జున ఉవాచ |
ఏవం సతతయుక్తా యే భక్తాస్త్వాం పర్యుపాసతే |
యే చాప్యక్షరమవ్యక్తం తేషాం కే యోగవిత్తమాః || ౧ ||
అర్జునుడు అడుగుతున్నాడు: ఈ విధంగా నిరంతరం నీపైనే మనసు లగ్నం చేసి (సతతయుక్తాః), రూపం ఉన్న నిన్ను (త్వాం) సేవించే భక్తులు కొందరు; అలా కాకుండా కంటికి కనపడని, నాశనం లేని పరబ్రహ్మాన్ని (అక్షరమవ్యక్తం) ఉపాసించే వారు మరికొందరు. వీరిలో యోగ విద్యను సంపూర్ణంగా తెలిసిన వారు (యోగవిత్తమాః) ఎవరు?
శ్రీభగవానువాచ |
మయ్యావేశ్య మనో యే మాం నిత్యయుక్తా ఉపాసతే |
శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్తే మే యుక్తతమా మతాః || ౨ ||
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఎవరైతే తమ మనస్సును నా యందే లీనం చేసి (మయ్యావేశ్య మనః), నిత్యం నాపై ఏకాగ్రతతో ఉండి, గొప్ప శ్రద్ధతో నన్ను ఆరాధిస్తారో… వారే అత్యుత్తమ యోగులని నా అభిప్రాయం.
యే త్వక్షరమనిర్దేశ్యమవ్యక్తం పర్యుపాసతే |
సర్వత్రగమచింత్యం చ కూటస్థమచలం ధ్రువమ్ || ౩ ||
సన్నియమ్యేంద్రియగ్రామం సర్వత్ర సమబుద్ధయః |
తే ప్రాప్నువంతి మామేవ సర్వభూతహితే రతాః || ౪ ||
అయితే, ఇంద్రియాలను పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకుని (సన్నియమ్యేంద్రియగ్రామం), అన్నివేళలా సమబుద్ధితో ఉంటూ, సర్వ ప్రాణుల మేలును కోరేవారు (సర్వభూతహితే రతాః)… వర్ణించడానికి వీలుకాని, సర్వవ్యాప్తమైన, మార్పు లేని ఆ నిరాకార బ్రహ్మాన్ని ఉపాసించినా కూడా, వారు చివరికి నన్నే చేరుకుంటారు.
క్లేశోఽధికతరస్తేషామవ్యక్తాసక్తచేతసామ్ |
అవ్యక్తా హి గతిర్దుఃఖం దేహవద్భిరవాప్యతే || ౫ ||
నిరాకార (అవ్యక్త) తత్త్వంపై మనసు పడ్డవారికి కష్టం (క్లేశం) ఎక్కువ. ఎందుకంటే, దేహమే తాననే భావన ఉన్న మనుషులకు (దేహవద్భిః), కంటికి కనిపించని లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడం చాలా దుఃఖంతో కూడుకున్న పని.
యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరాః |
అనన్యేనైవ యోగేన మాం ధ్యాయంత ఉపాసతే || ౬ ||
తేషామహం సముద్ధర్తా మృత్యుసంసారసాగరాత్ |
భవామి నచిరాత్ పార్థ మయ్యావేశితచేతసామ్ || ౭ ||
కానీ, ఎవరైతే తమ అన్ని పనులను నాకే సమర్పించి, నన్నే సర్వస్వంగా భావించి (మత్పరాః), ఏకాగ్రతతో కూడిన ధ్యానంతో నన్ను ఉపాసిస్తారో… అటువంటి నాపై చిత్తం కలిగిన భక్తులను, నేను ఈ మృత్యురూప సంసార సముద్రం నుండి అతి త్వరలోనే ఉద్ధరిస్తాను.
మయ్యేవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిం నివేశయ |
నివసిష్యసి మయ్యేవ అత ఊర్ధ్వం న సంశయః || ౮ ||
కాబట్టి అర్జునా! నీ మనస్సును నా యందే నిలుపు. నీ బుద్ధిని నా యందే లగ్నం చేయి. అప్పుడు నీవు కచ్చితంగా నాలోనే నివసిస్తావు (నాతోనే ఉంటావు). ఇందులో ఏమాత్రం సందేహం లేదు.
అథ చిత్తం సమాధాతుం న శక్నోషి మయి స్థిరమ్ |
అభ్యాసయోగేన తతో మామిచ్ఛాప్తుం ధనంజయ || ౯ ||
ఓ ధనంజయా! ఒకవేళ నీవు నీ మనస్సును నాపై స్థిరంగా నిలపలేకపోతే… నిరాశ చెందకు. పదే పదే ప్రయత్నించడం (అభ్యాసయోగం) ద్వారా నన్ను పొందాలని కోరుకో.
అభ్యాసేఽప్యసమర్థోఽసి మత్కర్మపరమో భవ |
మదర్థమపి కర్మాణి కుర్వన్ సిద్ధిమవాప్స్యసి || ౧౦ ||
ఒకవేళ నీవు అభ్యాసం చేయడానికి కూడా సిద్ధంగా లేకపోతే… కనీసం నా కోసమే పనులు చేసే వాడివి కావాలి (మత్కర్మ పరమో భవ). అంటే, నీవు చేసే ప్రతి పనిని భగవత్కార్యంగా భావించి చేస్తూ కూడా పరమ గతిని (సిద్ధిని) పొందవచ్చు.
అథైతదప్యశక్తోఽసి కర్తుం మద్యోగమాశ్రితః |
సర్వకర్మఫలత్యాగం తతః కురు యతాత్మవాన్ || ౧౧ ||
అర్జునా! ఒకవేళ నీవు నా కొరకు కర్మలు చేయడం కూడా (10వ శ్లోకంలో చెప్పినట్లు) చేయలేకపోతే… అప్పుడు నీ మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని (యతాత్మవాన్), నీవు చేసే ప్రతి పని యొక్క ఫలితాన్ని త్యాగం చేయి. అంటే, ఫలితం పట్ల ఆశ లేకుండా నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించు.
శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాజ్జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే |
ధ్యానాత్ కర్మఫలత్యాగస్త్యాగాచ్ఛాంతిరనంతరమ్ || ౧౨ ||
అవగాహన లేని అభ్యాసం కంటే జ్ఞానం (తెలుసుకోవడం) మేలు. జ్ఞానం కంటే ధ్యానం శ్రేష్ఠం. ధ్యానం కంటే కర్మఫల త్యాగం మిన్న. ఎందుకంటే ఫలితం మీద ఆశ వదిలేసిన వెంటనే మనిషికి అనంతమైన శాంతి లభిస్తుంది.
అద్వేష్టా సర్వభూతానాం మైత్రః కరుణ ఏవ చ |
నిర్మమో నిరహంకారః సమదుఃఖసుఖః క్షమీ || ౧౩ ||
సంతుష్టః సతతం యోగీ యతాత్మా దృఢనిశ్చయః |
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్యో మద్భక్తః స మే ప్రియః || ౧౪ ||
ఏ ప్రాణిని ద్వేషించనివాడు (అద్వేష్టా), అందరి పట్ల స్నేహంగా, దయతో ఉండేవారు, ‘నాది’ అనే మమకారం, ‘నేను’ అనే అహంకారం లేనివారు, సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చూసేవారు, ఓర్పు గలవారు (క్షమీ)… ఎప్పుడూ సంతుష్టిగా ఉంటూ, నిశ్చలమైన మనస్సుతో తన బుద్ధిని నాకే అర్పించిన భక్తుడు నాకు చాలా ఇష్టుడు.
యస్మాన్నోద్విజతే లోకో లోకాన్నోద్విజతే చ యః |
హర్షామర్షభయోద్వేగైర్ముక్తో యః స చ మే ప్రియః || ౧౫ ||
ఎవరి వల్ల లోకానికి భయం కలగదో, లోకం వల్ల ఎవరూ భయపడరో… అతిగా సంతోషించడం (హర్షం), అసూయపడటం (అమర్షం), భయం, ఆందోళనల నుండి విముక్తుడైన వాడు నాకు ప్రియమైనవాడు.
అనపేక్షః శుచిర్దక్ష ఉదాసీనో గతవ్యథః |
సర్వారంభపరిత్యాగీ యో మద్భక్తః స మే ప్రియః || ౧౬ ||
దేనిపైనా ఆశ లేనివాడు (అనపేక్షః), బాహ్యంగానూ అంతరంగంలోనూ శుచిగా ఉండేవారు, కార్యదక్షత కలవారు, పక్షపాతం లేనివారు (ఉదాసీనః), మనస్తాపం లేనివారు, ఫలితాన్ని కోరి పనులు మొదలుపెట్టని వారు నాకు ఇష్టులైన భక్తులు.
యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి న శోచతి న కాంక్షతి |
శుభాశుభపరిత్యాగీ భక్తిమాన్ యః స మే ప్రియః || ౧౭ ||
ఇష్టమైనది జరిగినప్పుడు అతిగా పొంగిపోనివాడు, అనిష్టమైనది జరిగినప్పుడు ద్వేషించనివాడు, దేనికోసం శోకించనివాడు, దేనినీ ఆశించనివాడు… మంచిని చెడును రెండింటినీ సమానంగా చూసే భక్తి గలవాడు నాకు ప్రియుడు.
సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ తథా మానాపమానయోః |
శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు సమః సంగవివర్జితః || ౧౮ ||
తుల్యనిందాస్తుతిర్మౌనీ సంతుష్టో యేన కేనచిత్ |
అనికేతః స్థిరమతిర్భక్తిమాన్ మే ప్రియో నరః || ౧౯ ||
శత్రువు పట్ల, మిత్రుని పట్ల సమబుద్ధి కలిగి ఉండటం; గౌరవ అవమానాలను, శీతోష్ణాలను, సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చూడటం; దేనికీ అంటుకోకుండా ఉండటం; నిందాస్తుతులను (తిట్టినా, పొగిడినా) సమానంగా భావించే మౌని; ఏది లభిస్తే దానితో తృప్తి పడేవాడు; ఇల్లు అనే మమకారం లేనివాడు; స్థిరమైన బుద్ధి కలవాడు నాకు ప్రియమైన భక్తుడు.
యే తు ధర్మ్యామృతమిదం యథోక్తం పర్యుపాసతే |
శ్రద్దధానా మత్పరమా భక్తాస్తేఽతీవ మే ప్రియాః || ౨౦ ||
పైన చెప్పిన విధంగా, అమృతం వంటి ఈ ధర్మాన్ని ఎవరైతే శ్రద్ధతో అనుసరిస్తారో… నన్నే పరమగతిగా భావించే అటువంటి భక్తులు నాకు అత్యంత ప్రియమైన వారు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే భక్తియోగో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః || ౧౨ ||