శ్రీమద్భగవద్గీత : 13వ అధ్యాయం – క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగం
అర్జున ఉవాచ |
ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ |
ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ || ౧ ||
అర్జునుడు ఇలా అడిగాడు: కేశవా! ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రము, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానము మరియు జ్ఞేయము (తెలుసుకోదగినది)… వీటి గురించి నేను వివరంగా తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
శ్రీభగవానువాచ |
ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే |
ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః || ౨ ||
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఓ కౌంతేయా! ఈ శరీరమే ‘క్షేత్రము’ (పొలము) అని పిలవబడుతుంది. ఈ శరీరాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో (నేను దీనికంటే భిన్నమైన వాడిని అని గ్రహిస్తారో), వారిని జ్ఞానులు ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని పిలుస్తారు.
క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత |
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్ తజ్జ్ఞానం మతం మమ || ౩ ||
ఓ భారతా! సమస్త శరీరాలలో (క్షేత్రములలో) ఉన్న క్షేత్రజ్ఞుడిని నేనే అని తెలుసుకో. క్షేత్రము మరియు క్షేత్రజ్ఞుడికి మధ్య ఉన్న తేడాను తెలుసుకోవడమే నిజమైన ‘జ్ఞానము’ అని నా అభిప్రాయం.
తత్ క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్ చ యద్వికారి యతశ్చ యత్ |
స చ యో యత్ ప్రభావశ్చ తత్ సమాసేన మే శృణు || ౪ ||
ఆ క్షేత్రము అంటే ఏమిటి? దాని స్వభావం ఎలాంటిది? అందులో కలిగే మార్పులేమిటి? అది దేని నుండి పుట్టింది? అలాగే ఆ క్షేత్రజ్ఞుడు ఎవరు? ఆయన ప్రభావం ఏమిటి? వీటన్నింటినీ సంక్షిప్తంగా నా ద్వారా విను.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ |
బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః || ౫ ||
ఈ విషయాలను ఎందరో ఋషులు పలు విధాలుగా గానం చేశారు. వివిధ వేద మంత్రాలలో, అలాగే హేతుబద్ధమైన బ్రహ్మసూత్ర పదాలలో కూడా ఇవి నిరూపించబడ్డాయి.
మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ |
ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః || ౬ ||
మహాపంచభూతాలు (పృథివి, ఆపః, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం), అహంకారము, బుద్ధి, అవ్యక్తము (మాయ), పది ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియ విషయాలు (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు)…
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః |
ఏతత్‍ క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్ || ౭ ||
… మరియు ఇచ్ఛ, ద్వేషము, సుఖము, దుఃఖము, ఈ శరీర సంఘాతము (దేహం), చేతన, ధృతి (ధైర్యం) – వీటన్నింటి కలయికనే వికారాలతో కూడిన ‘క్షేత్రము’ అంటారు.
అమానిత్వమదంభిత్వమహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ |
ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః || ౮ ||
గర్వం లేకపోవటం (అమానిత్వము), డాంబికం లేకపోవటం, అహింస, ఓర్పు, నిష్కపటమైన ప్రవర్తన (ఆర్జవము), గురువును సేవించటం, బాహ్య అంతరంగ శుద్ధి, స్థిరత్వం, మనోనిగ్రహం…
ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహంకార ఏవ చ |
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్ || ౯ ||
… ఇంద్రియ విషయాల పట్ల వైరాగ్యం, అహంకారం లేకపోవటం, జన్మ-మృత్యు-జర-వ్యాధి-దుఃఖములలోని దోషాలను గుర్తించటం…
అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు |
నిత్యం చ సమచిత్తత్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు || ౧౦ ||
… పుత్రులు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిపై అతిగా ఆసక్తి లేకపోవటం, అనుకూల పరిస్థితులు వచ్చినా ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనా ఎప్పుడూ సమచిత్తంతో ఉండటం – ఇవే జ్ఞానానికి లక్షణాలు.
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ |
వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది || ౧౧ ||
నా యందు అనన్యమైన, ఏకాగ్రతతో కూడిన భక్తిని కలిగి ఉండటం; ఏకాంత ప్రదేశాలలో నివసించడానికి ఇష్టపడటం; ప్రాపంచిక విషయాల గురించి చర్చించే జనసమూహాల పట్ల ఆసక్తి లేకపోవటం…
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ |
ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోఽన్యథా || ౧౨ ||
… నిరంతరం ఆత్మజ్ఞానం పట్ల ఆసక్తిని కలిగి ఉండటం, పరమార్థ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం లక్ష్యంగా పెట్టుకోవడం – వీటన్నింటిని కలిపి ‘జ్ఞానము’ అంటారు. దీనికి భిన్నమైనదంతా ‘అజ్ఞానము’.
జ్ఞేయం యత్ తత్ ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వామృతమశ్నుతే |
అనాదిమత్ పరం బ్రహ్మ న సత్ తన్నాసదుచ్యతే || ౧౩ ||
దేనిని తెలుసుకుంటే మనిషి మోక్షాన్ని (అమృతత్వాన్ని) పొందుతాడో, ఆ ‘జ్ఞేయము’ గురించి చెబుతాను విను. అది ఆది లేనిది, శ్రేష్ఠమైనది అయిన పరబ్రహ్మము. అది భౌతికమైన ‘సత్తు’ కాదు, అలాగని శూన్యమైన ‘అసత్తు’ కూడా కాదు (అది రెండింటికీ అతీతమైనది).
సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ |
సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి || ౧౪ ||
ఆ పరమాత్మకు అన్ని వైపులా చేతులు, కాళ్లు ఉన్నాయి. అన్ని వైపులా కళ్లు, తలలు, ముఖాలు ఉన్నాయి. ఆ తత్త్వము లోకమంతా చెవులు కలిగి ఉంది. అది అంతటా వ్యాపించి నిలిచి ఉంది.
సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ |
అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ || ౧౫ ||
ఆ పరమాత్మ సమస్త ఇంద్రియాల గుణాలను ప్రకాశింపజేస్తాడు (ఇంద్రియాలు ఆయన వల్లే పనిచేస్తాయి), కానీ ఆయనకు ఇంద్రియాలు లేవు. ఆయన దేనికీ అంటుకోడు (అసక్తుడు), కానీ సమస్తాన్ని భరిస్తాడు. ఆయన నిర్గుణుడు (గుణాలు లేనివాడు), కానీ ప్రకృతి గుణాలను అనుభవించేవాడు (భోక్త).
బహిరంతశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ |
సూక్ష్మత్వాత్ తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్ || ౧౬ ||
ఆయన సమస్త భూతాలకు (ప్రాణులకు) బయటా ఉన్నాడు, లోపలా ఉన్నాడు. కదిలే ప్రాణులలోనూ, కదలని చరాచర జగత్తులోనూ ఆయనే ఉన్నాడు. అత్యంత సూక్ష్మమైనది కావటం వల్ల ఆయన సామాన్యులకు తెలియడు. ఆయన ఎక్కడో దూరంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తాడు, కానీ వాస్తవానికి మనకు అత్యంత దగ్గరలో ఉన్నాడు.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ |
భూతభర్తృ చ తత్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ || ౧౭ ||
ఆ పరమాత్మ విడిపోకుండా అంతటా ఉన్నా, ప్రాణులలో విడివిడిగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాడు. ఆ తెలుసుకోదగిన తత్త్వమే ప్రాణులను పోషించేది (భర్తృ), ప్రళయకాలంలో మింగివేసేది (గ్రసిష్ణు), సృష్టికాలంలో మళ్లీ పుట్టించేది (ప్రభవిష్ణు).
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమసః పరముచ్యతే |
జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్ || ౧౮ ||
ఆయన వెలుగునిచ్చే సూర్యచంద్రాదులకు కూడా వెలుగునిచ్చే పరమ జ్యోతి. చీకటి (అజ్ఞానం) కంటే అతీతమైనవాడు. ఆయనే జ్ఞానము, ఆయనే జ్ఞానము ద్వారా తెలుసుకోదగినవాడు (జ్ఞేయం), ఆయనే జ్ఞానము ద్వారా పొందదగినవాడు. ఆయన అందరి హృదయాలలో అంతర్యామిగా నివసించి ఉన్నాడు.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః |
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే || ౧౯ ||
ఈ విధంగా క్షేత్రము, జ్ఞానము మరియు జ్ఞేయము గురించి సంక్షిప్తంగా వివరించాను. నా భక్తుడు దీనిని గ్రహించి, నా స్వరూపాన్ని (మద్భావాయ) పొందడానికి అర్హుడవుతాడు.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి |
వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్ || ౨౦ ||
ప్రకృతిని, పురుషుడిని (జీవుడిని) కూడా ఆది లేని వారిగా (అనాది) తెలుసుకో. శరీరంలోని వికారాలు (మార్పులు), త్రిగుణాలు (సత్వ, రజ, తమో గుణాలు) అన్నీ ప్రకృతి నుండి పుట్టినవని గ్రహించు.
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే |
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే || ౨౧ ||
శరీరం మరియు ఇంద్రియాల ద్వారా పనులు జరగడానికి (కార్యకారణకర్తృత్వే) ‘ప్రకృతి’ కారణమని చెప్పబడుతుంది. కానీ ఆ పనుల వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడంలో (భోక్తృత్వే) ‘పురుషుడు’ (జీవుడు) కారణమని చెప్పబడుతుంది.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ |
కారణం గుణసంగోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు || ౨౨ ||
ప్రకృతిలో ఉన్న పురుషుడు (జీవాత్మ), ప్రకృతి నుండి పుట్టిన త్రిగుణాలను (సత్వ, రజ, తమో గుణాలు) అనుభవిస్తాడు. ఈ గుణాలతో పెట్టుకునే సంబంధమే (సంగమే) ఈ జీవుడు మంచి, చెడు యోనులలో (జన్మలలో) పుట్టడానికి ప్రధాన కారణం.
ఉపద్రష్టానుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః |
పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్ పురుషః పరః || ౨౩ ||
ఈ దేహంలో ఉన్నప్పటికీ పరమాత్మ విలక్షణమైనవాడు. ఆయన సాక్షిగా చూసేవాడు (ఉపద్రష్ట), పనులకు సమ్మతించేవాడు (అనుమంతా), సర్వానికి ఆధారం (భర్తా), అనుభవించేవాడు (భోక్తా), మహేశ్వరుడు. ఆయనే ఈ దేహంలో ఉన్న ‘పరమ పురుషుడు’ లేదా ‘పరమాత్మ’.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ |
సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే || ౨౪ ||
ఎవరైతే ఈ విధంగా పురుషుడిని, గుణాలతో కూడిన ప్రకృతిని సరిగ్గా తెలుసుకుంటారో… వారు ప్రస్తుతానికి ఏ స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ (కర్మలు చేస్తున్నప్పటికీ), మళ్ళీ పునర్జన్మను పొందరు (మోక్షాన్ని పొందుతారు).
ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా |
అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే || ౨౫ ||
కొందరు ధ్యానం ద్వారా తమలో తాము ఆత్మను దర్శిస్తారు. మరికొందరు సాంఖ్య యోగం (జ్ఞాన మార్గం) ద్వారా, ఇంకొందరు నిష్కామ కర్మ యోగం ద్వారా ఆత్మను తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే |
తేఽపి చాతితరంత్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః || ౨౬ ||
ఇవేవీ తెలియని మరికొందరు, జ్ఞానుల ద్వారా విని (శ్రవణం) ఆరాధిస్తారు. కేవలం ఇతరుల ద్వారా విన్నదానిపై నమ్మకం ఉంచి ఉపాసించే వారు కూడా మృత్యురూప సంసారాన్ని తప్పక దాటుతారు.
యావత్ సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ |
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్ తద్విద్ధి భరతర్షభ || ౨౭ ||
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఈ లోకంలో పుట్టే కదిలేవి (జంగమ), కదలనివి (స్థావర) ఏ ప్రాణులైనా సరే… అవి క్షేత్రము (జడ ప్రకృతి) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (చైతన్యం) కలవడం వల్లే పుడుతున్నాయని తెలుసుకో
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ |
వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి || ౨౮ ||
నశించే సమస్త ప్రాణులలో నశించకుండా ఉన్న పరమేశ్వరుడిని ఎవరైతే చూడగలుగుతారో (సమంగా చూడటం), వారే నిజంగా సత్యాన్ని చూస్తున్నట్లు లెక్క.
సమం పశ్యన్ హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ |
న హినస్త్యాత్మనాఽఽత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్ || ౨౯ ||
అంతటా సమానంగా ఉన్న పరమేశ్వరుడిని దర్శించేవాడు, తన మనస్సుతో తన ఆత్మను అధోగతి పాలు చేసుకోడు (హింసించుకోడు). అటువంటి సమదృష్టి కలవాడు పరమ గతిని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.
ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః |
యః పశ్యతి తథాఽఽత్మానమకర్తారం స పశ్యతి || ౩౦ ||
సమస్త కర్మలు కేవలం ప్రకృతి చేతనే చేయబడుతున్నాయని, ఆత్మ ఏ పనీ చేయని ‘అకర్త’ అని ఎవరైతే గ్రహిస్తారో… వారే యథార్థాన్ని చూస్తున్న జ్ఞానులు.
యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి |
తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా || ౩౧ ||
ప్రాణులన్నీ వేర్వేరుగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, అవన్నీ ఒకే పరమాత్మ యందు ఉన్నాయని (ఏకస్థం), ఆ పరమాత్మ నుండే ఇవన్నీ విస్తరించాయని ఎప్పుడైతే మనిషి గుర్తిస్తాడో… అప్పుడే అతడు బ్రహ్మత్వాన్ని పొందుతాడు.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమవ్యయః |
శరీరస్థోఽపి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే || ౩౨ ||
ఓ కౌంతేయా! ఈ పరమాత్మ (ఆత్మ) ఆది లేనివాడు (అనాది), ప్రకృతి గుణాలు లేనివాడు (నిర్గుణుడు) మరియు నాశనం లేనివాడు (అవ్యయః). అందుకే ఈ ఆత్మ శరీరంలో ఉన్నప్పటికీ, ఏ పనీ చేయదు (అకర్త) మరియు ఆ కర్మ ఫలితాలకు అంటుకోదు (న లిప్యతే).
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే |
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాఽఽత్మా నోపలిప్యతే || ౩౩ ||
ఆకాశం అంతటా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, అది అత్యంత సూక్ష్మమైనది కావటం వల్ల దేనితోనూ కలవదు (మలినపడదు). అలాగే, ఆత్మ శరీరమంతటా ఉన్నప్పటికీ, అది దేహ గుణాలకు లేదా వికారాలకు అంటుకోదు.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః |
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత || ౩౪ ||
ఓ భారతా! ఒక్కడే అయిన సూర్యుడు ఈ లోకాన్నంతటినీ ఎలాగైతే ప్రకాశింపజేస్తాడో… అలాగే క్షేత్రీ (ఆత్మ) ఒక్కడే అయి ఉండి, ఈ మొత్తం క్షేత్రాన్ని (శరీరాన్ని) తన చైతన్యంతో ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు.
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమంతరం జ్ఞానచక్షుషా |
భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్ || ౩౫ ||
ఈ విధంగా క్షేత్రము (శరీరం) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) మధ్య గల తేడాను ఎవరైతే ‘జ్ఞాన నేత్రం’తో చూస్తారో… అలాగే ప్రాణులు ప్రకృతి బంధం నుండి ఎలా విముక్తి పొందాలో తెలుసుకుంటారో… వారు పరమ గతిని (మోక్షాన్ని) పొందుతారు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగో నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః || ౧౩ ||