శ్రీ మద్భగవద్గీత: 11వ అధ్యాయము- విశ్వరూపదర్శనయోగము
అర్జున ఉవాచ |
మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ |
యత్ త్వయోక్తం వచస్తేన మోహోఽయం విగతో మమ || ౧ ||
అర్జునుడు ఇలా పలికాడు: “నన్ను అనుగ్రహించడం కోసం (మదనుగ్రహాయ) అత్యంత రహస్యమైన, ఆధ్యాత్మికమైన విషయాలను (అధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్) నీవు నాకు వివరించావు. నీ అమృత వాక్కుల వల్ల నా అజ్ఞానం (మోహము) తొలగిపోయింది (మోహోఽయం విగతః).
భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా |
త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్ || ౨ ||
ఓ కమలాల వంటి కన్నులు గలవాడా (కమలపత్రాక్ష)! ప్రాణుల ఉత్పత్తి, లయాల గురించి (భవాప్యయౌ) నీ నుండి వివరంగా విన్నాను. అలాగే నీ నాశనం లేని (అవ్యయమ్) గొప్పతనాన్ని (మాహాత్మ్యాన్ని) కూడా తెలుసుకున్నాను.
ఏవమేతద్యథాఽఽత్థ త్వమాత్మానం పరమేశ్వర |
ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమైశ్వరం పురుషోత్తమ || ౩ ||
ఓ పరమేశ్వరా! నిన్ను నీవు ఎలా వర్ణించుకున్నావో అది నిజమే. కానీ ఓ పురుషోత్తమా! నీ ఆ దివ్యమైన ఐశ్వర రూపాన్ని (రూపమ్ ఐశ్వరమ్) నేను కళ్ళారా చూడాలని కోరుకుంటున్నాను (ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛామి).
మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో |
యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమవ్యయమ్ || ౪ ||
ఓ ప్రభో! నీ ఆ రూపాన్ని చూడటం నాకు సాధ్యమే అని నీవు భావిస్తే (మన్యసే యది).. ఓ యోగేశ్వరా! నీ అక్షరమైన (నాశనం లేని) దివ్య స్వరూపాన్ని నాకు చూపించుము (దర్శయా ఆత్మానమ్).
శ్రీభగవానువాచ |
పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః |
నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ || ౫ ||
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు ఇలా పలికాడు: “ఓ పార్థా! వందల కొద్దీ, వేల కొద్దీ (శతశః అథ సహస్రశః) ఉన్న నా దివ్య రూపాలను చూడు. అవి రకరకాలుగా, అనేక రంగులలో, అనేక ఆకృతులలో ఉన్నాయి.”
పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రానశ్వినౌ మరుతస్తథా |
బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత || ౬ ||
ఓ భారత! నా యందు ద్వాదశ ఆదిత్యులను, అష్ట వసువులను, ఏకాదశ రుద్రులను, అశ్విని దేవతలను, మరుత్తులను చూడు. ఇంతకుముందు ఎవరూ చూడని (అదృష్టపూర్వాణి) అనేక అద్భుతాలను నాలో చూడుము.
ఇహైకస్థం జగత్ కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ |
మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి || ౭ ||
ఓ గుడాకేశా! చరాచర ప్రాణులతో కూడిన ఈ సమస్త జగత్తును నా దేహంలో ఒక్కచోటే (ఇహ ఏకస్థమ్) చూడు. ఇంకా నీవు ఏమి చూడాలని కోరుకుంటున్నావో అన్నీ ఇక్కడే చూడుము.
న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమనేనైవ స్వచక్షుషా |
దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్ || ౮ ||
కానీ, నీ ఈ చర్మ చక్షువులతో (సాధారణ కళ్లతో) నన్ను చూడటం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి, నీకు దివ్య చక్షువును (దివ్య దృష్టిని) ప్రసాదిస్తున్నాను. ఇప్పుడు నా అద్భుతమైన ఐశ్వర యోగాన్ని చూడుము.
సంజయ ఉవాచ |
ఏవముక్త్వా తతో రాజన్ మహాయోగేశ్వరో హరిః |
దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్ || ౯ ||
సంజయుడు ఇలా పలికాడు: “ఓ రాజా! మహాయోగేశ్వరుడైన ఆ శ్రీకృష్ణుడు (హరిః) ఈ విధంగా చెప్పి, అర్జునుడికి తన అత్యున్నతమైన, దివ్యమైన ఐశ్వర రూపాన్ని చూపించాడు.”
అనేకవక్త్రనయనమనేకాద్భుతదర్శనమ్ |
అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్ || ౧౦ ||
ఆ రూపం అనేక ముఖాలతో (అనేక వక్త్ర), అనేక నేత్రాలతో, చూడముచ్చటైన అనేక అద్భుత దృశ్యాలతో ఉంది. అది అనేక దివ్య ఆభరణాలను ధరించి, ప్రయోగించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న అనేక దివ్య ఆయుధాలను (ఉద్యత ఆయుధమ్) కలిగి ఉంది.
దివ్యమాల్యాంబరధరం దివ్యగంధానులేపనమ్ |
సర్వాశ్చర్యమయం దేవమనంతం విశ్వతోముఖమ్ || ౧౧ ||
ఆ రూపం దివ్యమైన మాలలను, వస్త్రాలను ధరించి ఉంది. దివ్యమైన గంధం పూసుకోబడి ఉంది. సర్వ ఆశ్చర్యాలతో నిండి, అంతం లేనిదై (అనంతుడై), అన్ని వైపులా ముఖాలు కలిగి (విశ్వతోముఖమ్) వెలిగిపోతోంది.
దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా |
యది భాః సదృశీ సా స్యాద్భాసస్తస్య మహాత్మనః || ౧౨ ||
ఆకాశంలో ఒకేసారి వెయ్యి సూర్యులు (సూర్య సహస్రస్య) ఉదయిస్తే ఎంతటి వెలుగు కలుగుతుందో.. ఆ మహాత్ముని విశ్వరూప ప్రకాశం అంతటి తేజస్సుతో ఉంది.
తత్రైకస్థం జగత్ కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా |
అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాండవస్తదా || ౧౩ ||
అప్పుడు అర్జునుడు (పాండవః) ఆ దేవదేవుని శరీరంలో.. అనేక భాగాలుగా విడిపోయి ఉన్న ఈ సమస్త జగత్తును ఒక్కచోటే (ఏకస్థమ్) చూశాడు.
తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనంజయః |
ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాంజలిరభాషత || ౧౪ ||
అప్పుడు అర్జునుడు అత్యంత ఆశ్చర్యంతో (విస్మయ ఆవిష్టః), గగుర్పాటుతో (పులకించిపోయి) ఆ దేవునికి తలవంచి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి (కృతాంజలిః) ఇలా పలికాడు.
అర్జున ఉవాచ |
పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే
సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసంఘాన్ |
బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థ-
-మృషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ || ౧౫ ||
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు: “ఓ దేవా! నీ దేహంలో దేవతలందరినీ, రకరకాల ప్రాణుల సమూహాలను చూస్తున్నాను. కమలంలో కూర్చున్న బ్రహ్మదేవుని, పరమేశ్వరుని, సమస్త ఋషులను మరియు దివ్యమైన సర్పాలను (ఉరగాన్) నీ యందు చూస్తున్నాను.”
అనేకబాహూదరవక్త్రనేత్రం
పశ్యామి త్వాం సర్వతోఽనంతరూపమ్ |
నాంతం న మధ్యం న పునస్తవాదిం
పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప || ౧౬ ||
ఓ విశ్వేశ్వరా! విశ్వరూపా! అనేక చేతులు (బాహు), కడుపులు (ఉదర), ముఖాలు, కన్నులతో అనంతమైన రూపంతో ఉన్న నిన్ను అన్ని వైపులా చూస్తున్నాను. నీకు అంతము (అంతమ్), మధ్యము లేదా ఆది (ఆదిమ్) ఏదీ నాకు కనిపించడం లేదు.
కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ
తేజోరాశిం సర్వతో దీప్తిమంతమ్ |
పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమంతా-
-ద్దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్ || ౧౭ ||
కిరీటము, గద, చక్రము ధరించి.. అంతటా వెలుగులు జిమ్ముతున్న తేజోరాశిని చూస్తున్నాను. మండుతున్న అగ్ని వలె, సూర్యుని వలె (దీప్త అనల అర్క) ప్రకాశిస్తున్న నిన్ను కళ్లతో చూడటం చాలా కష్టంగా ఉంది (దుర్నిరీక్ష్యమ్).
త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం
త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ |
త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా
సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే || ౧౮ ||
నీవు తెలుసుకోదగిన పరమ అక్షర పరబ్రహ్మవు. ఈ విశ్వానికి నీవే పరమ ఆధారానివి (నిధానమ్). మార్పు లేనివాడివి (అవ్యయః), శాశ్వత ధర్మాన్ని రక్షించేవాడివి (ధర్మగోప్తా). నీవు సనాతన పురుషుడవని నా నిశ్చితాభిప్రాయం.
అనాదిమధ్యాంతమనంతవీర్య-
-మనంతబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ |
పశ్యామి త్వాం దీప్తహుతాశవక్త్రం
స్వతేజసా విశ్వమిదం తపంతమ్ || ౧౯ ||
ఆది, మధ్య, అంతము లేనివాడిని, అనంతమైన శక్తి గలవాడిని, చంద్రసూర్యులే కన్నులుగా గలవాడిని (శశి సూర్య నేత్రమ్) నిన్ను చూస్తున్నాను. నీ ముఖం ప్రజ్వరిల్లే అగ్ని వలె ఉంది. నీ తేజస్సుతో ఈ విశ్వాన్ని తపింపజేస్తున్నావు.
ద్యావాపృథివ్యోరిదమంతరం హి
వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః |
దృష్ట్వాద్భుతం రూపముగ్రం తవేదం
లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్ || ౨౦ ||
ఆకాశానికి, భూమికి మధ్య ఉన్న ఖాళీ అంతా, దిక్కులన్నీ నీ ఒక్కడి చేతనే వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఓ మహాత్మా! నీ ఈ అద్భుతమైన భయంకర రూపాన్ని (రూపమ్ ఉగ్రమ్) చూసి మూడు లోకాలు భయంతో వణికిపోతున్నాయి (ప్రవ్యథితమ్).
అమీ హి త్వాం సురసంఘా విశంతి
కేచిద్భీతాః ప్రాంజలయో గృణంతి |
స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసంఘాః
స్తువంతి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః || ౨౧ ||
ఆ దేవతల సమూహాలన్నీ నీ లోపలికే ప్రవేశిస్తున్నాయి. కొందరు భయంతో చేతులు జోడించి నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నారు. మహర్షులు, సిద్ధులు ‘శుభం కలుగుగాక’ (స్వస్తి) అని పలుకుతూ అనేక స్తోత్రాలతో నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు.
రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యా
విశ్వేఽశ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ |
గంధర్వయక్షాసురసిద్ధసంఘా
వీక్షంతే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే || ౨౨ ||
రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, విశ్వేదేవతలు, అశ్విని దేవతలు, మరుత్తులు, పితృదేవతలు (ఉష్మపాః).. గంధర్వ, యక్ష, అసుర, సిద్ధ సమూహాలన్నీ ఆశ్చర్యంతో (విస్మితాః) నిన్ను చూస్తున్నాయి.
రూపం మహత్ తే బహువక్త్రనేత్రం
మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ |
బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాళం
దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్ || ౨౩ ||
ఓ మహాబాహో! అనేక ముఖాలు, కళ్లు, బాహువులు, తొడలు, పాదాలు, కడుపులు కలిగి.. భయంకరమైన కోరలతో (బహు దంష్ట్రా కరాళమ్) ఉన్న నీ ఈ మహా రూపాన్ని చూసి లోకాలన్నీ గజగజ వణికిపోతున్నాయి, నేను కూడా అలాగే భయపడుతున్నాను.
నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం
వ్యాత్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ |
దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాంతరాత్మా
ధృతిం న విందామి శమం చ విష్ణో || ౨౪ ||
ఓ విష్ణో! ఆకాశాన్ని తాకుతున్నట్లుగా ఉన్న, ప్రజ్వరిల్లుతున్న అనేక రంగులు గల, తెరిచిన నోళ్లు (వ్యాత్త ఆననమ్), భయంకరమైన పెద్ద కళ్లు గల నిన్ను చూసి నా అంతరాత్మ వణికిపోతోంది. నాకు ధైర్యము (ధృతిమ్) కానీ, మనశ్శాంతి కానీ కలగడం లేదు.
దంష్ట్రాకరాలాని చ తే ముఖాని
దృష్ట్వైవ కాలానలసన్నిభాని |
దిశో న జానే న లభే చ శర్మ
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస || ౨౫ ||
ప్రళయకాల అగ్ని వలె (కాలానల సన్నిభాని) భయంకరమైన కోరలు గల నీ ముఖాలను చూస్తుంటే నాకు దిక్కులు తెలియడం లేదు, సుఖము (శర్మ) కలగడం లేదు. ఓ దేవేశా! జగన్నివాసా! నాపై ప్రసన్నుడవు కమ్ము.
అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసంఘైః |
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః || ౨౬ ||
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు, ఇతర రాజుల సమూహాలు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు, ఆ కర్ణుడు (సూతపుత్రః) మరియు మన పక్షాన ఉన్న యోధ ముఖ్యులు కూడా…
వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశంతి
దంష్ట్రాకరాళాని భయానకాని |
కేచిద్విలగ్నా దశనాంతరేషు
సందృశ్యంతే చూర్ణితైరుత్తమాంగైః || ౨౭ ||
… వేగంగా నీ భయంకరమైన నోళ్లలోకి ప్రవేశిస్తున్నారు. కొందరు నీ పళ్ల సందుల్లో చిక్కుకుని, తలలు చూర్ణమై (చూర్ణితైః ఉత్తమాంగైః) కనిపిస్తున్నారు.
యథా నదీనాం బహవోఽంబువేగాః
సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవంతి |
తథా తవామీ నరలోకవీరా
విశంతి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలంతి || ౨౮ ||
నదుల యొక్క అనేక జలప్రవాహాలు సముద్రం వైపు ఎలా పరుగెత్తుతాయో.. అలాగే ఈ మనుష్య లోక వీరులందరూ నీ ప్రజ్వరిల్లుతున్న నోళ్లలోకి దూకుతున్నారు.
యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతంగా
విశంతి నాశాయ సమృద్ధవేగాః |
తథైవ నాశాయ విశంతి లోకా-
-స్తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః || ౨౯ ||
మిడతలు (పతంగాః) తమ నాశనం కోసం మండుతున్న అగ్నిలోకి ఎలా వేగంగా దూకుతాయో.. అలాగే ఈ జనులందరూ తమ వినాశనం కోసం నీ నోళ్లలోకి అతివేగంగా ప్రవేశిస్తున్నారు.
లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమంతా-
-ల్లోకాన్ సమగ్రాన్ వదనైర్జ్వలద్భిః |
తేజోభిరాపూర్య జగత్ సమగ్రం
భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపంతి విష్ణో || ౩౦ ||
ఓ విష్ణో! నీవు మండుతున్న నోళ్లతో లోకాలన్నింటినీ మింగుతూ, అన్ని వైపులా నాలుకతో నాకుతున్నావు (లేలిహ్యసే). నీ భయంకరమైన తేజస్సు ఈ జగత్తంతటా వ్యాపించి తపింపజేస్తోంది.
ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో
నమోఽస్తు తే దేవవర ప్రసీద |
విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవంతమాద్యం
న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ || ౩౧ ||
ఓ దేవవరా! ఉగ్రరూపంలో ఉన్న నీవు అసలు ఎవరివో (కో భవాన్) నాకు చెప్పు. నీకు నమస్కరిస్తున్నాను, నాపై ప్రసన్నుడవు కమ్ము. ఆదిపురుషుడవైన నిన్ను నేను విజ్ఞానపూర్వకంగా తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాను (విజ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి). నీ ఈ భీకర ప్రవృత్తి నాకు అర్థం కావడం లేదు.
శ్రీభగవానువాచ |
కాలోఽస్మి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధో
లోకాన్ సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః |
ఋతేఽపి త్వాం న భవిష్యంతి సర్వే
యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః || ౩౨ ||
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు ఇలా పలికాడు: “నేను లోకాలను క్షీణింపజేసే (నాశనం చేసే) **మహాకాలాన్ని (కాలోఽస్మి). ఇప్పుడు ఈ లోకాలను అంతం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాను. నీవు యుద్ధం చేయకపోయినా (ఋతే అపి త్వామ్), ఇక్కడ ఇరుపక్షాలలో ఉన్న యోధులెవరూ బ్రతకరు.”
తస్మాత్ త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ
జిత్వా శత్రూన్ భుంక్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ |
మయైవైతే నిహతాః పూర్వమేవ
నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్ || ౩౩ ||
కాబట్టి, ఓ సవ్యసాచీ (అర్జునా)! నీవు యుద్ధానికి సిద్ధం కా (ఉత్తిష్ఠ), యశస్సును పొందు. శత్రువులను జయించి సమృద్ధమైన రాజ్యాన్ని అనుభవించు. వీరందరూ ఇప్పటికే నా చేత చంపబడ్డారు (మయైవ ఏతే నిహతాః పూర్వమ్ ఏవ). నీవు కేవలం ఒక **నిమిత్తమాత్రుడవుగా (నిమిత్తమాత్రమ్) ఉండు.
ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ
కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ |
మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా
యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్ || ౩౪ ||
ద్రోణుడు, భీష్ముడు, జయద్రథుడు, కర్ణుడు మరియు ఇతర యోధులందరినీ ఇప్పటికే నేను సంహరించాను. కాబట్టి నీవు భయపడకుండా వారిని ఎదురించు. యుద్ధం చేయు (యుద్ధ్యస్వ), రణరంగంలో శత్రువులను నీవు తప్పక జయిస్తావు.
సంజయ ఉవాచ |
ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య
కృతాంజలిర్వేపమానః కిరీటీ |
నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం
సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య || ౩౫ ||
సంజయుడు ఇలా పలికాడు: “కేశవుని మాటలు విన్న కిరీటి (అర్జునుడు) వణుకుతూ (వేపమానః), చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. భయంతో కూడిన భక్తితో (భీతభీతః) గద్గద స్వరంతో కృష్ణునికి మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రణామం చేస్తూ ఇలా పలికాడు.”
అర్జున ఉవాచ |
స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా
జగత్ ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ |
రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవంతి
సర్వే నమస్యంతి చ సిద్ధసంఘాః || ౩౬ ||
ఓ హృషీకేశా! నీ నామ సంకీర్తనతో లోకమంతా ఆనందిస్తోంది, నీపై ప్రేమను పెంచుకుంటోంది. రాక్షసులు భయంతో దిక్కులు పట్టి పారిపోతున్నారు. సిద్ధ పురుషులందరూ నీకు నమస్కరిస్తున్నారు. ఇదంతా సముచితమే (స్థానే).
కస్మాచ్చ తే న నమేరన్ మహాత్మన్
గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్యాదికర్త్రే |
అనంత దేవేశ జగన్నివాస
త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ || ౩౭ ||
ఓ మహాత్మా! బ్రహ్మదేవుని కంటే గొప్పవాడవు, సృష్టికి మూలకారకుడవైన నీకు వారు ఎందుకు నమస్కరించరు? ఓ అనంతా! దేవేశా! జగన్నివాసా! నీవు అక్షర పరబ్రహ్మవు. సత్ (ఉన్నది), అసత్ (లేనిది) మరియు వాటికి అతీతమైన తత్త్వము కూడా నీవే.
త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణ-
-స్త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ |
వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ
త్వయా తతం విశ్వమనంతరూప || ౩౮ ||
నీవు ఆదిదేవుడవు, పురాణ పురుషుడవు. ఈ విశ్వానికి పరమ ఆధారానివి (నిధానమ్). సర్వము తెలిసినవాడివి (వేత్తా), తెలుసుకోదగిన వస్తువువు (వేద్యమ్) మరియు పరమ పదానివి నీవే. ఓ అనంతరూపా! ఈ విశ్వమంతా నీ చేతనే వ్యాపించబడి ఉంది.
వాయుర్యమోఽగ్నిర్వరుణః శశాంకః
ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ |
నమో నమస్తేఽస్తు సహస్రకృత్వః
పునశ్చ భూయోఽపి నమో నమస్తే || ౩౯ ||
ఓ కృష్ణా! వాయువు, యముడు, అగ్ని, వరుణుడు, చంద్రుడు (శశాంకః), ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) మరియు బ్రహ్మకు తండ్రివైన ప్రపితామహుడివి కూడా నీవే. నీకు వేలసార్లు (సహస్రకృత్వః) నమస్కారాలు. మళ్ళీ మళ్ళీ (పునశ్చ భూయోఽపి) నీకు ప్రణామం చేస్తున్నాను.
నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే
నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ |
అనంతవీర్యామితవిక్రమస్త్వం
సర్వం సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః || ౪౦ ||
ఓ సర్వస్వరూపా! నీకు ముందు వైపు నుండి (పురస్తాత్), వెనుక వైపు నుండి (పృష్ఠతః) మరియు అన్ని వైపుల నుండి నమస్కారాలు. అనంతమైన పరాక్రమం, అమితమైన విక్రమం గల నీవు అంతటా వ్యాపించి ఉన్నావు, అందుకే నీవు ‘సర్వము’ అయ్యావు.
సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం
హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి |
అజానతా మహిమానం తవేదం
మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి || ౪౧ ||
నీ ఈ దివ్య మహిమను తెలియక (అజానతా), కేవలం నా స్నేహితుడవని భావించి (సఖేతి మత్వా), చనువుతో కానీ, పొరపాటున కానీ ‘ఓ కృష్ణా, ఓ యాదవా, ఓ మిత్రమా’ అని పిలిచి ఉంటాను. ఆ తప్పులను క్షమించు.
యచ్చావహాసార్థమసత్కృతోఽసి
విహారశయ్యాసనభోజనేషు |
ఏకోఽథవాప్యచ్యుత తత్సమక్షం
తత్ క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్ || ౪౨ ||
ఓ అచ్యుతా! ఆటపాటలలో, పడుకున్నప్పుడు, కూర్చున్నప్పుడు లేదా భోజన సమయంలో.. నిన్ను పరిహాసం కోసం అవమానించి ఉంటే, అందరి ముందైనా లేదా ఏకాంతంలోనైనా నేను చేసిన అపరాధాలను.. అప్రమేయుడవైన (అంతుచిక్కని జ్ఞానం గల) నిన్ను క్షమించమని వేడుకుంటున్నాను.
పితాసి లోకస్య చరాచరస్య
త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ |
న త్వత్సమోఽస్త్యభ్యధికః కుతోఽన్యో
లోకత్రయేఽప్యప్రతిమప్రభావ || ౪౩ ||
ఈ చరాచర జగత్తుకు నీవే తండ్రివి, పూజ్యుడవు, గొప్ప గురువువు. సాటిలేని ప్రభావం గలవాడా! మూడు లోకాలలో నీకు సమానుడైన వాడు లేనప్పుడు, నీకంటే అధికుడైన వాడు ఇంకెక్కడ ఉంటాడు? (న త్వత్సమః అస్తి అభ్యధికః కుతః).
తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం
ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ |
పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః
ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్ || ౪౪ ||
అందుకే, నా శరీరాన్ని వంచి సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తూ నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. తండ్రి కొడుకు తప్పులను, స్నేహితుడు స్నేహితుని తప్పులను, ప్రియుడు ప్రియురాలి తప్పులను సహించినట్లుగా.. నా అపరాధాలను కూడా నీవు క్షమించాలి (సోఢుమ్ అర్హసి).
అదృష్టపూర్వం హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా
భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే |
తదేవ మే దర్శయ దేవరూపం
ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస || ౪౫ ||
ఓ దేవా! ఇంతకుముందెన్నడూ చూడని (అదృష్టపూర్వమ్) నీ ఈ రూపాన్ని చూసి నేను సంతోషిస్తున్నాను, కానీ నా మనస్సు భయంతో వణికిపోతోంది (ప్రవ్యథితమ్). ఓ దేవేశా! జగన్నివాసా! నాపై అనుగ్రహం చూపి, నీ ఆ దివ్యమైన (శాంత) రూపాన్నే నాకు మళ్ళీ చూపించుము.
కిరీటినం గదినం చక్రహస్త-
-మిచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ |
తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన
సహస్రబాహో భవ విశ్వమూర్తే || ౪౬ ||
ఓ సహస్ర బాహో! విశ్వమూర్తే! నిన్ను కిరీటము, గద, చక్రము ధరించిన నీ పూర్వపు చతుర్భుజ రూపంలోనే చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు మరల ఆ రూపమునే ధరించుము.
శ్రీభగవానువాచ |
మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం
రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ |
తేజోమయం విశ్వమనంతమాద్యం
యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్ || ౪౭ ||
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు ఇలా పలికాడు: “ఓ అర్జునా! నీపై గల ప్రసన్నతతో నా యోగశక్తి ద్వారా తేజోమయమైనది, అనంతమైనది, ఆది పురుషుడనైన నా ఈ పరమ విశ్వరూపాన్ని నీకు చూపించాను. నీవు తప్ప (త్వదన్యేన) మరెవ్వరూ ఇంతకుముందు ఈ రూపాన్ని చూడలేదు.
న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానై-
-ర్న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః |
ఏవం రూపః శక్య అహం నృలోకే
ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర || ౪౮ ||
ఓ కురువీరా! ఈ మనుష్య లోకంలో వేద పఠనాల వల్ల కానీ, యజ్ఞాల వల్ల కానీ, దానాల వల్ల కానీ, కర్మకాండల వల్ల కానీ లేదా ఉగ్రమైన తపస్సుల వల్ల కానీ.. ఏ ఒక్కరి చేత కూడా నా ఈ విశ్వరూపం చూడటం సాధ్యం కాదు. ఇది కేవలం నీకు మాత్రమే సాధ్యమైంది.
మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో
దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ |
వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం
తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య || ౪౯ ||
భయంకరమైన నా ఈ రూపాన్ని చూసి నీవు భయపడవలదు, మోహము చెందవలదు. భయాన్ని వీడి (వ్యపేతభీః), ప్రసన్నమైన మనస్సుతో నా ఈ పాత రూపాన్నే మళ్ళీ చూడుము.
సంజయ ఉవాచ |
ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా
స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః |
ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం
భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా || ౫౦ ||
సంజయుడు ఇలా పలికాడు: “వాసుదేవుడు అర్జునునితో ఇలా చెప్పి, తన సొంత రూపాన్ని మళ్ళీ చూపించాడు. మహాత్ముడైన ఆ కృష్ణుడు తిరిగి సౌమ్య రూపాన్ని (సౌమ్యవపుః) ధరించి, భయపడి ఉన్న అర్జునుడిని ఓదార్చాడు.”
అర్జున ఉవాచ |
దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవ సౌమ్యం జనార్దన |
ఇదానీమస్మి సంవృత్తః సచేతాః ప్రకృతిం గతః || ౫౧ ||
అర్జునుడు ఇలా పలికాడు: “ఓ జనార్దనా! నీ ఈ అతి సుందరమైన, సౌమ్యమైన మనుష్య రూపాన్ని (మానుషం రూపమ్) చూసి ఇప్పుడు నేను తేరుకున్నాను. నా మనస్సు ప్రశాంతత పొంది, నేను మళ్ళీ నా సహజ స్థితికి (ప్రకృతిం గతః) చేరుకున్నాను.”
శ్రీభగవానువాచ |
సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మమ |
దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాంక్షిణః || ౫౨ ||
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు ఇలా పలికాడు: “నీవు చూసిన నా ఈ (విశ్వ) రూపం చూడటం చాలా కష్టం (సుదుర్దర్శమ్). దేవతలు కూడా నా ఈ రూపాన్ని చూడాలని ఎల్లప్పుడూ ఆరాటపడుతుంటారు (దర్శన కాంక్షిణః).”
నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా |
శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా || ౫౩ ||
నీవు ఇప్పుడు నన్ను ఏ విధంగా చూశావో.. అట్టి రూపాన్ని కేవలం వేద పఠనం వల్ల కానీ, తపస్సు వల్ల కానీ, దానాల వల్ల కానీ లేదా యజ్ఞాల వల్ల కానీ చూడటం సాధ్యం కాదు.
భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య అహమేవంవిధోఽర్జున |
జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప || ౫౪ ||
ఓ పరంతప! కేవలం అనన్యమైన భక్తితో (భక్త్యా తు అనన్యయా) మాత్రమే నన్ను యదార్థంగా తెలుసుకోవడం (జ్ఞాతుమ్), నన్ను దర్శించడం (ద్రష్టుమ్) మరియు నాలో ప్రవేశించడం (మోక్షం పొందడం) సాధ్యమవుతుంది.
మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తః సంగవర్జితః |
నిర్వైరః సర్వభూతేషు యః స మామేతి పాండవ || ౫౫ ||
ఓ పాండవా! ఎవరు నా కోసమే పనులు చేస్తారో (మత్కర్మకృత్), నన్నే పరమ గతిగా భావిస్తారో (మత్పరమః), నా యందే భక్తి కలిగి ఉంటారో, లౌకిక విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేనివారై (సంగవర్జితః), సమస్త ప్రాణుల యెడల ద్వేషం లేకుండా (నిర్వైరః) ఉంటారో.. అట్టి వారు నిశ్చయంగా నన్ను చేరుకుంటారు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే విశ్వరూపదర్శనయోగో నామ ఏకాదశోఽధ్యాయః || ౧౧ ||