శ్రీమద్భగవద్గీత : 14వ అధ్యాయం – గుణత్రయవిభాగయోగం
శ్రీభగవానువాచ |
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ |
యజ్జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః || ౧ ||
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: జ్ఞానములన్నింటిలోనూ అత్యుత్తమమైనది, పరమమైనది (పరం) అయిన జ్ఞానాన్ని నీకు మళ్ళీ చెబుతాను. దీనిని తెలుసుకోవడం వల్లే మునులందరూ ఈ సంసార బంధం నుండి విముక్తులై పరమ సిద్ధిని పొందారు.
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః |
సర్గేఽపి నోపజాయంతే ప్రళయే న వ్యథంతి చ || ౨ ||
ఈ జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి నా స్వభావాన్నే (మమ సాధర్మ్యమ్) పొందిన వారు, సృష్టి కాలంలో (సర్గే) మళ్ళీ జన్మించరు, ప్రళయ కాలంలో (ప్రళయే) ఎటువంటి వ్యధను చెందరు.
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్ గర్భం దధామ్యహమ్ |
సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత || ౩ ||
ఓ భారతా! నాదైన ‘మహద్బ్రహ్మ’ (మూల ప్రకృతి) ఒక గర్భస్థానం వంటిది. అందులో నేను చేతన (జీవుడు) అనే బీజాన్ని ఉంచుతాను. దానివల్లే సమస్త భూతముల (ప్రాణుల) ఉత్పత్తి జరుగుతోంది.
సర్వయోనిషు కౌంతేయ మూర్తయః సంభవంతి యాః |
తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిరహం బీజప్రదః పితా || ౪ ||
సమస్త యోనులలో (జాతులలో) ఏయే రూపాలు (మూర్తయః) పుడుతున్నాయో, వాటన్నింటికీ మూల ప్రకృతి తల్లీ, నేను బీజాన్ని ప్రసాదించే తండ్రిని (బీజప్రదః పితా).
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః |
నిబధ్నంతి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్ || ౫ ||
ఓ మహాబాహో! ప్రకృతి నుండి పుట్టిన సత్వము, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు, నాశనం లేనివాడు మరియు శరీరంలో నివసించేవాడు (దేహినమ్) అయిన ఆత్మను ఈ శరీరంలో బంధిస్తున్నాయి (నిబధ్నంతి). ఆత్మ అవ్యయం (మార్పు లేనిది) అయినప్పటికీ, ఈ గుణాల ప్రభావం వల్ల శరీరంతో తాదాత్మ్యం చెందుతుంది.
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమనామయమ్ |
సుఖసంగేన బధ్నాతి జ్ఞానసంగేన చానఘ || ౬ ||
ఓ అనఘా (పాపరహితుడా)! ఆ మూడింటిలో ‘సత్వ గుణం’ నిర్మలమైనది (నిర్మలత్వాత్). అది వెలుగునిచ్చేది (ప్రకాశకమ్) మరియు వికారాలు లేనిది (అనామయమ్). అయితే, ఇది మనిషిని “నేను సుఖిని” అనే భావనతో (సుఖసంగేన) మరియు “నేను జ్ఞానిని” అనే అహంకారంతో (జ్ఞానసంగేన) బంధిస్తుంది.
రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసంగసముద్భవమ్ |
తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ కర్మసంగేన దేహినమ్ || ౭ ||
ఓ కౌంతేయా! ‘రజో గుణం’ రాగాత్మకమైనది (అనురాగం/కోరికలతో కూడినది) అని తెలుసుకో. ఇది తృష్ణ (తీరని ఆశ) మరియు ఆసక్తి (సంగము) వల్ల పుడుతుంది. ఇది జీవుడిని “నేను ఈ పనులు చేయాలి” అనే కర్మల పట్ల ఉన్న మమకారంతో (కర్మసంగేన) బంధిస్తుంది.
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్ |
ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిస్తన్నిబధ్నాతి భారత || ౮ ||
ఓ భారతా! ‘తమో గుణం’ అజ్ఞానం నుండి పుడుతుందని (అజ్ఞానజమ్) తెలుసుకో. ఇది ప్రాణులందరినీ మోహింపజేస్తుంది (మోహనమ్). ఇది మనిషిని అజాగ్రత్త (ప్రమాదము), సోమరితనం (ఆలస్యము) మరియు అతిగా నిద్రపోవడం (నిద్రాభిః) అనే లక్షణాలతో బంధిస్తుంది.
సత్త్వం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత |
జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సంజయత్యుత || ౯ ||
సత్వ గుణం మనిషిని సుఖం వైపు ప్రేరేపిస్తుంది. రజో గుణం కర్మల వైపు (పనుల వైపు) మొగ్గు చూపేలా చేస్తుంది. కానీ ఓ భారతా! తమో గుణం మాత్రం ఉన్న జ్ఞానాన్ని కూడా కప్పివేసి (జ్ఞానమావృత్య), మనిషిని పొరపాట్లు లేదా అజాగ్రత్త (ప్రమాదము) వైపు మళ్ళిస్తుంది.
రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్త్వం భవతి భారత |
రజః సత్త్వం తమశ్చైవ తమః సత్త్వం రజస్తథా || ౧౦ ||
ఓ భారతా! మనస్సులో ఈ మూడు గుణాలు ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండవు. రజస్సును, తమస్సును అణచివేసి (అభిభూయ) సత్వ గుణం పైకి వస్తుంది. అలాగే ఒక్కోసారి సత్వాన్ని, తమస్సును అణచివేసి రజో గుణం; సత్వాన్ని, రజస్సును అణచివేసి తమో గుణం ఆధిపత్యాన్ని చెలాయిస్తాయి.
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ ప్రకాశ ఉపజాయతే |
జ్ఞానం యదా తదా విద్యాద్వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత || ౧౧ ||
ఈ దేహంలోని సర్వ ద్వారములందు (కళ్లు, చెవులు మొదలైన జ్ఞానేంద్రియాలన్నింటిలో) ఎప్పుడైతే వివేకమనే వెలుగు (ప్రకాశం), జ్ఞానం ఉదయిస్తాయో… అప్పుడు ఆ మనిషిలో సత్వ గుణం వృద్ధి చెందిందని గ్రహించాలి.
లోభః ప్రవృత్తిరారంభః కర్మణామశమః స్పృహా |
రజస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే భరతర్షభ || ౧౨ ||
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! మనిషిలో అత్యాశ (లోభం), నిరంతరం ఏదో ఒక పని చేయాలనే ధోరణి (ప్రవృత్తి), స్వప్రయోజనం కోసం పనులు మొదలుపెట్టడం (ఆరంభః), మనశ్శాంతి లేకపోవడం (అశమః) మరియు కోరికలు (స్పృహా)… ఇవన్నీ రజో గుణం పెరిగినప్పుడు కనిపిస్తాయి.
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ |
తమస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే కురునందన || ౧౩ ||
ఓ కురునందనా! వివేకం లేకపోవటం (అప్రకాశం), కర్తవ్యం పట్ల విముఖత (అప్రవృత్తి), అజాగ్రత్త (ప్రమాదం) మరియు తెలివితక్కువతనం (మోహం)… ఇవన్నీ తమో గుణం వృద్ధి చెందినప్పుడు కలుగుతాయి.
యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ |
తదోత్తమవిదాం లోకానమలాన్ ప్రతిపద్యతే || ౧౪ ||
సత్వ గుణం అధికంగా ఉన్నప్పుడు మరణించిన వాడు జ్ఞానులు పొందే నిర్మలమైన ఉత్తమ లోకాలను పొందుతాడు.
రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసంగిషు జాయతే |
తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే || ౧౫ ||
రజో గుణం పెరిగినప్పుడు మరణించిన వాడు కర్మల పట్ల ఆసక్తి గల మనుష్యులలో జన్మిస్తాడు. అలాగే తమో గుణంలో మరణించిన వాడు పశుపక్ష్యాదుల వంటి మూఢ యోనులలో (అధమ జన్మలు) జన్మిస్తాడు.
కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్ |
రజసస్తు ఫలం దుఃఖమజ్ఞానం తమసః ఫలమ్ || ౧౬ ||
పుణ్య కర్మలకు (సాత్విక పనులకు) ఫలితం నిర్మలమైన సుఖం. రజో గుణంతో చేసే పనుల ఫలితం దుఃఖం. తమో గుణంతో కూడిన పనుల ఫలితం అజ్ఞానం.
సత్త్వాత్ సంజాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ |
ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమేవ చ || ౧౭ ||
సత్వ గుణం నుండి జ్ఞానం పుడుతుంది. రజో గుణం నుండి లోభం (అత్యాశ) పుడుతుంది. తమో గుణం నుండి అజాగ్రత్త, మోహం మరియు అజ్ఞానం పుడతాయి.
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థా మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః |
జఘన్యగుణవృత్తిస్థా అధో గచ్ఛంతి తామసాః || ౧౮ ||
సత్వ గుణంలో ఉండేవారు ఉన్నత లోకాలకు (ఊర్ధ్వం) వెళ్తారు. రజో గుణంలో ఉండేవారు మధ్యలో (మనుష్య లోకంలో) ఉంటారు. తక్కువ స్థాయి కలిగిన తమో గుణంలో ఉండేవారు అధోగతిని (క్రింది లోకాలను) పొందుతారు.
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి |
గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి || ౧౯ ||
వివేకవంతుడైన ద్రష్ట (చూసేవాడు), ఈ పనులన్నీ కేవలం మూడు గుణాల వల్లే జరుగుతున్నాయని, ఈ గుణాల కంటే వేరైన కర్త ఎవరూ లేరని గ్రహించి… గుణాలకు అతీతమైన నన్ను (పరమాత్మను) తెలుసుకుంటాడో, అతడు నా స్వరూపాన్నే పొందుతాడు.
గుణానేతానతీత్య త్రీన్ దేహీ దేహసముద్భవాన్ |
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైర్విముక్తోఽమృతమశ్నుతే || ౨౦ ||
దేహంలో నివసించే జీవుడు, దేహానికి కారణమైన ఈ మూడు గుణాలను దాటినప్పుడు (అతీత్య)… జన్మ, మృత్యువు, ముసలితనం మరియు దుఃఖాల నుండి విముక్తుడై పరమానందాన్ని (అమృతత్వాన్ని) అనుభవిస్తాడు.
అర్జున ఉవాచ |
కైర్లింగైస్త్రీన్ గుణానేతానతీతో భవతి ప్రభో |
కిమాచారః కథం చైతాంస్త్రీన్ గుణానతివర్తతే || ౨౧ ||
అర్జునుడు అడిగాడు: ఓ ప్రభూ! ఈ మూడు గుణాలను దాటిన వాని లక్షణాలు (లింగాలు/గుర్తులు) ఏమిటి? అతని ఆచరణ (నడవడిక) ఎలా ఉంటుంది? అసలు మనిషి ఈ మూడు గుణాలను ఎలా దాటగలడు?
శ్రీభగవానువాచ |
ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమేవ చ పాండవ |
న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాంక్షతి || ౨౨ ||
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: ఓ పాండవా! సత్వగుణ కార్యమైన ‘ప్రకాశం’, రజోగుణ కార్యమైన ‘ప్రవృత్తి’, తమోగుణ కార్యమైన ‘మోహం’ కలిగినప్పుడు వాటిని ద్వేషించనివాడు… అవి తొలగిపోయినప్పుడు వాటి కోసం ఆశించనివాడు (నిర్లిప్తంగా ఉండేవాడు) గుణాతీతుడు.
ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే |
గుణా వర్తంత ఇత్యేవం యోఽవతిష్ఠతి నేంగతే || ౨౩ ||
ఎవడైతే పక్షపాతం లేని వానివలె (ఉదాసీనుని వలె) ఉంటూ, గుణాల ప్రభావానికి లోనుకాడో… “గుణాలు తమ పని తాము చేసుకుపోతున్నాయి” అని గ్రహించి స్థిరంగా ఉంటాడో, చలించడో… అతడే గుణాలను దాటినవాడు.
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః సమలోష్టాశ్మకాంచనః |
తుల్యప్రియాప్రియో ధీరస్తుల్యనిందాఽఽత్మసంస్తుతిః || ౨౪ ||
సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చూసేవాడు, తన ఆత్మయందే నిలిచినవాడు (స్వస్థః), మట్టిగడ్డను, రాయిని, బంగారాన్ని సమానంగా భావించేవాడు, ప్రియమైనది జరిగినప్పుడు లేదా అప్రియమైనది ఎదురైనప్పుడు చలించని ధీరుడు, నిందాస్తుతులను (తిట్టినా, పొగిడినా) సమానంగా స్వీకరించేవాడు…
మానాపమానయోస్తుల్యస్తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః |
సర్వారంభపరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే || ౨౫ ||
… మానవ అవమానాలను సమానంగా చూసేవాడు, శత్రు మిత్రుల పట్ల సమబుద్ధి కలవాడు, కర్తృత్వ భావనతో పనులు మొదలుపెట్టనివాడు (సర్వారంభ పరిత్యాగీ)… ఇటువంటి లక్షణాలు ఉన్నవానినే ‘గుణాతీతుడు’ అంటారు.
మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్తియోగేన సేవతే |
స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే || ౨౬ ||
ఎవరైతే అచంచలమైన (అవ్యభిచారేణ) భక్తి యోగంతో నన్ను సేవిస్తారో, వారు ఈ మూడు గుణాలను సులభంగా దాటి, బ్రహ్మ భావాన్ని (పరమాత్మ స్థితిని) పొందడానికి అర్హులవుతారు.
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమమృతస్యావ్యయస్య చ |
శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాంతికస్య చ || ౨౭ ||
ఎందుకంటే – నాశనం లేని బ్రహ్మమునకు, అమృతత్వమునకు, సనాతన ధర్మమునకు మరియు అత్యంత సుఖమునకు (శాశ్వతానందానికి) ఆధారమైన ‘ప్రతిష్ఠ’ను (నిలయాన్ని) నేనే.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే గుణత్రయవిభాగయోగో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః || ౧౪ ||