అర్జున ఉవాచ |
కిం తద్బ్రహ్మ కిమధ్యాత్మం కిం కర్మ పురుషోత్తమ |
అధిభూతం చ కిం ప్రోక్తమధిదైవం కిముచ్యతే || ౧ ||
అర్జునుడు ఇలా అడిగాడు: “ఓ పురుషోత్తమా! ఆ బ్రహ్మము అంటే ఏమిటి? అధ్యాత్మము అంటే ఏమిటి? కర్మ అంటే ఏమిటి? అధిభూతము అని దేనిని అంటారు? మరియు అధిదైవము అని దేనిని పిలుస్తారు?”
అధియజ్ఞః కథం కోఽత్ర దేహేఽస్మిన్ మధుసూదన |
ప్రయాణకాలే చ కథం జ్ఞేయోఽసి నియతాత్మభిః || ౨ ||
ఓ మధుసూదనా! ఈ దేహంలో అధియజ్ఞుడు ఎవరు? ఆయన ఎలా ఉంటాడు? మరియు మనస్సును నిగ్రహించిన వారు (నియతాత్మభిః) మరణ కాలంలో (ప్రయాణకాలే) నిన్ను ఎలా తెలుసుకోగలరు?
శ్రీభగవానువాచ |
అక్షరం బ్రహ్మ పరమం స్వభావోఽధ్యాత్మముచ్యతే |
భూతభావోద్భవకరో విసర్గః కర్మసంజ్ఞితః || ౩ ||
శ్రీకృష్ణ భగవానుడు ఇలా పలికాడు: “నాశనం లేని పరమ తత్త్వమే బ్రహ్మము (అక్షరం బ్రహ్మ). జీవుడిలోని స్వభావాన్ని (జీవాత్మను) అధ్యాత్మము అంటారు. ప్రాణుల పుట్టుకకు, అభివృద్ధికి కారణమైన త్యాగపూర్వకమైన సృష్టి కార్యమే కర్మ.”
అధిభూతం క్షరో భావః పురుషశ్చాధిదైవతమ్ |
అధియజ్ఞోఽహమేవాత్ర దేహే దేహభృతాం వర || ౪ ||
ఓ దేహధారులలో శ్రేష్ఠుడవైన అర్జునా! నశించే స్వభావం కల జడ పదార్థాలన్నీ అధిభూతము. సూర్యమండలంలోని హిరణ్యగర్భుడే (విశ్వపురుషుడు) అధిదైవతము. ఈ దేహంలో అంతర్యామిగా ఉండి యజ్ఞఫలాలను ఇచ్చే అధియజ్ఞుడు నేనే.
అంతకాలే చ మామేవ స్మరన్ ముక్త్వా కలేవరమ్ |
యః ప్రయాతి స మద్భావం యాతి నాస్త్యత్ర సంశయః || ౫ ||
మరణ సమయంలో (అంతకాలే) నన్నే స్మరిస్తూ తన శరీరాన్ని (కలేవరమ్) వదిలి వెళ్ళేవాడు.. నా స్వరూపాన్నే (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. ఇందులో ఎటువంటి సందేహం లేదు.
యం యం వాపి స్మరన్ భావం త్యజత్యంతే కలేవరమ్ |
తం తమేవైతి కౌంతేయ సదా తద్భావభావితః || ౬ ||
ఓ కౌంతేయా! మనిషి అంత్యకాలంలో ఏ ఏ భావాన్ని (వస్తువును లేదా వ్యక్తిని) స్మరిస్తూ శరీరాన్ని వదులుతాడో.. జీవితాంతం దేనిని ధ్యానిస్తూ ఉంటాడో, చనిపోయాక ఆ భావాన్నే పొందుతాడు.
తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు మామనుస్మర యుధ్య చ |
మయ్యర్పితమనోబుద్ధిర్మామేవైష్యస్యసంశయమ్ || ౭ ||
కాబట్టి, అన్ని వేళలా (సర్వేషు కాలేషు) నన్నే స్మరించు మరియు నీ కర్తవ్యమైన యుద్ధాన్ని చేయు (యుధ్య చ). నీ మనస్సును, బుద్ధిని నా యందే అర్పించినట్లయితే, నిశ్చయంగా నన్నే చేరుకుంటావు.
అభ్యాసయోగయుక్తేన చేతసా నాన్యగామినా |
పరమం పురుషం దివ్యం యాతి పార్థానుచింతయన్ || ౮ ||
ఓ పార్థా! అభ్యాసయోగంతో కూడి (అభ్యాసయోగయుక్తేన), వేరే ఆలోచనలు లేకుండా (నాన్యగామినా) నిరంతరం ధ్యానించేవాడు.. దివ్యుడైన పరమ పురుషుడిని చేరుకుంటాడు.
కవిం పురాణమనుశాసితార-
-మణోరణీయాంసమనుస్మరేద్యః |
సర్వస్య ధాతారమచింత్యరూప-
-మాదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ || ౯ ||
సర్వజ్ఞుడిని (కవిమ్), పురాతనమైన వాడిని (పురాణమ్), ప్రపంచాన్ని శాసించేవాడిని (అనుశాసితారమ్), అణువుకంటే సూక్ష్మమైన వాడిని (అణోః అణీయాంసమ్), అందరినీ పోషించేవాడిని (ధాతారమ్), ఊహాతీతమైన రూపం కలవాడిని (అచింత్యరూపమ్), సూర్యుని వలె ప్రకాశించేవాడిని మరియు చీకటికి (అజ్ఞానానికి) అవతల ఉన్నవాడిని (తమసః పరస్తాత్) ఎవడైతే స్మరిస్తాడో..
ప్రయాణకాలే మనసాఽచలేన
భక్త్యా యుక్తో యోగబలేన చైవ |
భ్రువోర్మధ్యే ప్రాణమావేశ్య సమ్యక్
స తం పరం పురుషముపైతి దివ్యమ్ || ౧౦ ||
మరణ సమయంలో (ప్రయాణకాలే) నిశ్చలమైన మనస్సుతో, భక్తితో మరియు యోగబలంతో.. తన ప్రాణాన్ని రెండు కనుబొమ్మల మధ్యకు (భ్రువోః మధ్యే) చక్కగా చేర్చి ధ్యానించేవాడు, ఆ దివ్యుడైన పరమ పురుషుడిని చేరుకుంటాడు.
యదక్షరం వేదవిదో వదంతి
విశంతి యద్యతయో వీతరాగాః |
యదిచ్ఛంతో బ్రహ్మచర్యం చరంతి
తత్తే పదం సంగ్రహేణ ప్రవక్ష్యే || ౧౧ ||
వేద పండితులు దేనిని అక్షరము (నాశనం లేనిది) అని అంటారో, ఆసక్తి లేని మునులు (వీతరాగాః) దేనిలో ప్రవేశిస్తారో, దేనిని కోరుతూ బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని ఆచరిస్తారో.. అట్టి పరమ పదాన్ని (స్థానాన్ని) నీకు క్లుప్తంగా (సంగ్రహేణ) వివరిస్తాను.
సర్వద్వారాణి సంయమ్య మనో హృది నిరుధ్య చ |
మూర్ధ్న్యాధాయాత్మనః ప్రాణమాస్థితో యోగధారణామ్ || ౧౨ ||
ఇంద్రియ ద్వారాలన్నింటినీ (సర్వద్వారాణి) అదుపు చేసి, మనస్సును హృదయంలో నిలిపి, తన ప్రాణాన్ని శిరస్సు నందు (సహస్రారంలో) ఉంచి.. యోగధారణలో స్థిరంగా ఉండాలి.
ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ వ్యాహరన్ మామనుస్మరన్ |
యః ప్రయాతి త్యజన్ దేహం స యాతి పరమాం గతిమ్ || ౧౩ ||
ఓం అనే ఈ ఏకాక్షర బ్రహ్మమును ఉచ్చరిస్తూ (వ్యాహరన్), నన్ను స్మరిస్తూ దేహాన్ని వదిలి వెళ్ళేవాడు.. పరమ గతిని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.
అనన్యచేతాః సతతం యో మాం స్మరతి నిత్యశః |
తస్యాహం సులభః పార్థ నిత్యయుక్తస్య యోగినః || ౧౪ ||
ఓ పార్థా! వేరే ఆలోచనలు లేకుండా (అనన్యచేతాః) ఎల్లప్పుడూ నన్నే స్మరించే నిత్యయుక్తుడైన యోగికి.. నేను చాలా సులభంగా (సులభః) లభిస్తాను.
మాముపేత్య పునర్జన్మ దుఃఖాలయమశాశ్వతమ్ |
నాప్నువంతి మహాత్మానః సంసిద్ధిం పరమాం గతాః || ౧౫ ||
నన్ను చేరుకున్న మహాత్ములు, అత్యున్నతమైన సిద్ధిని పొందినవారు.. దుఃఖాలకు నిలయమైన (దుఃఖాలయమ్), అశాశ్వతమైన ఈ మరుజన్మను (పునర్జన్మ) మళ్ళీ పొందరు.
ఆబ్రహ్మభువనాల్లోకాః పునరావర్తినోఽర్జున |
మాముపేత్య తు కౌంతేయ పునర్జన్మ న విద్యతే || ౧౬ ||
ఓ అర్జునా! బ్రహ్మలోకం వరకు (ఆబ్రహ్మభువనాత్) ఉన్న అన్ని లోకాలు తిరిగి జన్మలు ఇచ్చేవే (పునరావర్తినః). కానీ ఓ కౌంతేయా! నన్ను చేరుకున్న వారికి మాత్రం మళ్ళీ పుట్టుక ఉండదు (పునర్జన్మ న విద్యతే).
సహస్రయుగపర్యంతమహర్యద్బ్రహ్మణో విదుః |
రాత్రిం యుగసహస్రాంతాం తేఽహోరాత్రవిదో జనాః || ౧౭ ||
బ్రహ్మదేవుని ఒక పగలు (అహః) వెయ్యి మహాయుగాల కాలపరిమితి కలదని, అలాగే ఆయన రాత్రి కూడా వెయ్యి మహాయుగాల కాలమని ఎవరు తెలుసుకుంటారో.. అట్టివారే కాలతత్త్వాన్ని ఎరిగినవారు (అహోరాత్రవిదః).
అవ్యక్తాద్వ్యక్తయః సర్వాః ప్రభవంత్యహరాగమే |
రాత్ర్యాగమే ప్రలీయంతే తత్రైవావ్యక్తసంజ్ఞకే || ౧౮ ||
బ్రహ్మదేవుని పగలు ప్రారంభం కాగానే (అహరాగమే), అవ్యక్తం (ప్రకృతి) నుండి చరాచర ప్రాణులన్నీ పుడుతున్నాయి (ప్రభవంతి). రాత్రి కాగానే (రాత్ర్యాగమే), మళ్ళీ ఆ అవ్యక్తమునందే లీనమవుతున్నాయి (ప్రలీయంతే).
భూతగ్రామః స ఏవాయం భూత్వా భూత్వా ప్రలీయతే |
రాత్ర్యాగమేఽవశః పార్థ ప్రభవత్యహరాగమే || ౧౯ ||
ఓ పార్థా! ఈ ప్రాణి సమూహమంతా (భూతగ్రామః) ప్రకృతికి వశమై (అవశః), పగలు రాగానే పుడుతూ (భూత్వా భూత్వా), రాత్రి రాగానే లయమైపోతూ ఉంటుంది.
పరస్తస్మాత్తు భావోఽన్యోఽవ్యక్తోఽవ్యక్తాత్ సనాతనః |
యః స సర్వేషు భూతేషు నశ్యత్సు న వినశ్యతి || ౨౦ ||
కానీ, ఆ అవ్యక్త ప్రకృతి కంటే భిన్నమైనది మరియు శ్రేష్ఠమైనది అయిన మరొక సనాతన అవ్యక్త తత్త్వము (పరమాత్మ) ఉంది. సమస్త భూతములు నశించినప్పటికీ (నశ్యత్సు), ఆ తత్త్వము నశించదు (న వినశ్యతి).
అవ్యక్తోఽక్షర ఇత్యుక్తస్తమాహుః పరమాం గతిమ్ |
యం ప్రాప్య న నివర్తంతే తద్ధామ పరమం మమ || ౨౧ ||
దేనిని అవ్యక్తమని, అక్షరమని (అక్షరః) అంటారో, దానినే పరమ గతి అని పిలుస్తారు. దేనిని పొందిన తర్వాత తిరిగి ఈ సంసారానికి రారో (న నివర్తంతే).. అదే నా పరమ ధామము.
పురుషః స పరః పార్థ భక్త్యా లభ్యస్త్వనన్యయా |
యస్యాంతఃస్థాని భూతాని యేన సర్వమిదం తతమ్ || ౨౨ ||
ఓ పార్థా! సమస్త ప్రాణులు ఎవరి యందు ఉన్నాయో (యస్యాంతఃస్థాని), ఎవరి చేత ఈ జగత్తు అంతా వ్యాపించి ఉందో (యేన సర్వమ్ ఇదమ్ తతమ్).. అట్టి పరమ పురుషుడు అనన్యమైన భక్తి చేత మాత్రమే (భక్త్యా అనన్యయా) లభిస్తాడు.
యత్ర కాలే త్వనావృత్తిమావృత్తిం చైవ యోగినః |
ప్రయాతా యాంతి తం కాలం వక్ష్యామి భరతర్షభ || ౨౩ ||
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఏ ఏ మార్గాలలో వెళ్ళిన యోగులు తిరిగి రారో (అనావృత్తిమ్) మరియు తిరిగి వస్తారో (ఆవృత్తిమ్).. అట్టి కాలమార్గాల గురించి (తం కాలమ్) నీకు వివరిస్తాను.
అగ్నిర్జ్యోతిరహః శుక్లః షణ్మాసా ఉత్తరాయణమ్ |
తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛంతి బ్రహ్మ బ్రహ్మవిదో జనాః || ౨౪ ||
అగ్ని, జ్యోతి, పగలు (అహః), శుక్లపక్షము మరియు ఆరు నెలల ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలము.. ఈ దేవతలే మార్గదర్శకులుగా వెళ్ళే బ్రహ్మజ్ఞానులు (బ్రహ్మవిదః) పరబ్రహ్మమును పొందుతారు (తిరిగి రారు).
ధూమో రాత్రిస్తథా కృష్ణః షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్ |
తత్ర చాంద్రమసం జ్యోతిర్యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే || ౨౫ ||
ధూమము, రాత్రి, కృష్ణపక్షము మరియు ఆరు నెలల దక్షిణాయన కాలము.. ఈ మార్గంలో వెళ్ళే యోగి చంద్రలోక జ్యోతిని (చాంద్రమసం జ్యోతిః) పొంది, తిరిగి సంసారానికి వస్తాడు (నివర్తతే).
శుక్లకృష్ణే గతీ హ్యేతే జగతః శాశ్వతే మతే |
ఏకయా యాత్యనావృత్తిమన్యయాఽఽవర్తతే పునః || ౨౬ ||
లోకంలో శుక్ల గతి, కృష్ణ గతి అనే ఈ రెండు మార్గాలు శాశ్వతమైనవిగా భావించబడ్డాయి. మొదటి మార్గం ద్వారా వెళ్ళేవాడు తిరిగి రాడు (అనావృత్తిమ్), రెండవ మార్గం ద్వారా వెళ్ళేవాడు తిరిగి వస్తాడు (ఆవర్తతే పునః).
నైతే సృతీ పార్థ జానన్ యోగీ ముహ్యతి కశ్చన |
తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు యోగయుక్తో భవార్జున || ౨౭ ||
ఓ పార్థా! ఈ రెండు మార్గాల రహస్యాన్ని తెలిసిన యోగి ఎన్నడూ మోహానికి లోనుకాడు. కావున, అన్ని వేళలా (సర్వేషు కాలేషు) నీవు యోగమునందే స్థిరంగా ఉండుము (యోగయుక్తో భవ).
వేదేషు యజ్ఞేషు తపస్సు చైవ
దానేషు యత్ పుణ్యఫలం ప్రదిష్టమ్ |
అత్యేతి తత్సర్వమిదం విదిత్వా
యోగీ పరం స్థానముపైతి చాద్యమ్ || ౨౮ ||
వేద పఠనం వల్ల, యజ్ఞాల వల్ల, తపస్సు వల్ల మరియు దానాల వల్ల ఏ ఏ పుణ్యఫలాలు లభిస్తాయని చెప్పబడ్డాయో.. ఈ రహస్యాన్ని తెలుసుకున్న యోగి వాటన్నింటినీ మించిపోయి (అత్యేతి), పురాతనమైన పరమ పదమును (పరం స్థానమ్ ఆద్యమ్) పొందుతాడు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే అక్షరబ్రహ్మయోగో నామ అష్టమోఽధ్యాయః