భగవద్గీత – శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగము
అర్జున ఉవాచ |
యే శాస్త్రవిధిముత్సృజ్య యజంతే శ్రద్ధయాన్వితాః |
తేషాం నిష్ఠా తు కా కృష్ణ సత్త్వమాహో రజస్తమః || ౧ ||
అర్జునుడు అడిగాడు: కృష్ణా! శాస్త్ర విధులను వదిలిపెట్టి, కేవలం తమకున్న శ్రద్ధతో పూజలు చేసే వారి స్థితి ఏది? అది సత్త్వమా, రజస్సా లేక తమస్సా?
శ్రీభగవానువాచ |
త్రివిధా భవతి శ్రద్ధా దేహినాం సా స్వభావజా |
సాత్త్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి తాం శృణు || ౨ ||
శ్రీ భగవానుడు పలికెను: మనుషుల స్వభావాన్ని బట్టి వారి శ్రద్ధ మూడు రకాలుగా ఉంటుంది – సాత్త్విక, రాజస మరియు తామస.
సత్త్వానురూపా సర్వస్య శ్రద్ధా భవతి భారత |
శ్రద్ధామయోఽయం పురుషో యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః || ౩ ||
ఓ భారతా! ప్రతి వ్యక్తి తన మనస్సులోని సంస్కారాన్ని బట్టి ఒక శ్రద్ధను కలిగి ఉంటాడు. “మనిషి ఏ విధమైన శ్రద్ధ కలిగి ఉంటాడో, అతడు అటువంటి వాడే అవుతాడు” (యో యచ్ఛ్రద్ధః స ఏవ సః).
యజంతే సాత్త్వికా దేవాన్ యక్షరక్షాంసి రాజసాః |
ప్రేతాన్ భూతగణాంశ్చాన్యే యజంతే తామసా జనాః || ౪ ||
సాత్త్విక గుణం కలవారు దేవతలను పూజిస్తారు. రాజస గుణం కలవారు యక్షులను, రాక్షసులను పూజిస్తారు. తామస గుణం కలవారు ప్రేతాలను, భూతగణాలను ఆరాధిస్తారు.
అశాస్త్రవిహితం ఘోరం తప్యంతే యే తపో జనాః |
దంభాహంకారసంయుక్తాః కామరాగబలాన్వితాః || ౫ ||
శాస్త్రాలలో చెప్పబడని విధంగా (అశాస్త్రవిహితం), లోకాన్ని భయపెట్టే లేదా ఆశ్చర్యపరిచే భయంకరమైన (ఘోరం) తపస్సులను ఎవరైతే చేస్తారో… అలాగే దంభము (గొప్పలు చెప్పుకోవటం), అహంకారము, కామము, రాగము (అతిగా అంటిపెట్టుకుని ఉండే గుణం) మరియు బలగర్వంతో కూడి ఉంటారో…
కర్షయంతః శరీరస్థం భూతగ్రామమచేతసః |
మాం చైవాంతఃశరీరస్థం తాన్ విద్ధ్యాసురనిశ్చయాన్ || ౬ ||
అటువంటి వివేకశూన్యులు (అచేతసః), తమ శరీరంలోని పంచభూతాలను (భూతగ్రామమ్) కృశింపజేస్తూ/పీడిస్తూ (కర్షయంతః), తద్వారా అదే దేహంలో అంతర్యామిగా ఉన్న నన్ను కూడా కష్టపెడుతున్నారు. అటువంటి వారు రాక్షస స్వభావం కలవారని (ఆసురనిశ్చయాన్) తెలుసుకో.
ఆహారస్త్వపి సర్వస్య త్రివిధో భవతి ప్రియః |
యజ్ఞస్తపస్తథా దానం తేషాం భేదమిమం శృణు || ౭ ||
ప్రతి మనిషికి ఇష్టమైన ఆహారము మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. అలాగే యజ్ఞము, తపస్సు, దానము కూడా మూడు రకాలుగా (సాత్త్విక, రాజస, తామస) ఉంటాయి. వాటి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని ఇప్పుడు నా నుండి విను.
ఆయుఃసత్త్వబలారోగ్యసుఖప్రీతివివర్ధనాః |
రస్యాః స్నిగ్ధాః స్థిరా హృద్యా ఆహారాః సాత్త్వికప్రియాః || ౮ ||
ఆయువును, ఉత్సాహాన్ని (సత్త్వ), బలాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని, సుఖాన్ని, ప్రీతిని పెంచే ఆహారం సాత్త్వికమైనది. ఇవి రుచిగా (రస్యాః), జిగురుగా/మెత్తగా (స్నిగ్ధాః), శరీరంలో ఎక్కువ కాలం శక్తిని ఇచ్చేవిగా (స్థిరాః), మనస్సుకు హాయినిచ్చేవిగా (హృద్యాః) ఉంటాయి.
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణతీక్ష్ణరూక్షవిదాహినః |
ఆహారా రాజసస్యేష్టా దుఃఖశోకామయప్రదాః || ౯ ||
చేదు (కటు), పులుపు (అమ్ల), ఉప్పు (లవణ), మిక్కిలి వేడి (అత్యుష్ణ), కారం (తీక్ష్ణ), ఎండిపోయినవి (రూక్ష), మంట పుట్టించేవి (విదాహినః)… ఇటువంటి ఆహారాలు రాజస గుణం కలవారికి ఇష్టం. ఇవి దుఃఖాన్ని, శోకాన్ని, రోగాలను కలిగిస్తాయి.
యాతయామం గతరసం పూతి పర్యుషితం చ యత్ |
ఉచ్ఛిష్టమపి చామేధ్యం భోజనం తామసప్రియమ్ || ౧౦ ||
వండిన మూడు గంటల తర్వాత చల్లారినది (యాతయామమ్), రుచి లేనిది (గతరసమ్), కుళ్ళిన వాసన వచ్చేది (పూతి), నిల్వ ఉన్నది (పర్యుషితమ్), ఎంగిలిది (ఉచ్ఛిష్టమ్), అపవిత్రమైనది (ఆమేధ్యమ్) అయిన ఆహారం తామస గుణం కలవారికి ఇష్టం.
అఫలాకాంక్షిభిర్యజ్ఞో విధిదృష్టో య ఇజ్యతే |
యష్టవ్యమేవేతి మనః సమాధాయ స సాత్త్వికః || ౧౧ ||
ఫలాపేక్ష లేకుండా (అఫలాకాంక్షిభిః), శాస్త్ర విధిని అనుసరించి, “యజ్ఞం చేయడం నా కర్తవ్యం” అనే నిశ్చయంతో చేసే యజ్ఞం సాత్త్వికమైనది.
అభిసంధాయ తు ఫలం దంభార్థమపి చైవ యత్ |
ఇజ్యతే భరతశ్రేష్ఠ తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్ || ౧౨ ||
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఫలాన్ని ఆశించి గానీ, లేదా ఇతరుల ముందు గొప్పలు చెప్పుకోవడానికి (దంభార్థం) చేసే యజ్ఞం రాజసమైనది.
విధిహీనమసృష్టాన్నం మంత్రహీనమదక్షిణమ్ |
శ్రద్ధావిరహితం యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే || ౧౩ ||
శాస్త్ర విధి లేనిది, అన్నదానం చేయనిది, మంత్రం మరియు దక్షిణ లేనిది, శ్రద్ధ లేకుండా చేసే యజ్ఞం తామసమైనది.
దేవద్విజగురుప్రాజ్ఞపూజనం శౌచమార్జవమ్ |
బ్రహ్మచర్యమహింసా చ శారీరం తప ఉచ్యతే || ౧౪ ||
దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గురువులు, జ్ఞానులను పూజించడం; బాహ్య-అంతర శుచిని పాటించడం; సరళత (ఆర్జవం), బ్రహ్మచర్యం మరియు అహింసను ఆచరించడం శరీరంతో చేసే తపస్సు.
అనుద్వేగకరం వాక్యం సత్యం ప్రియహితం చ యత్ |
స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ వాఙ్మయం తప ఉచ్యతే || ౧౫ ||
ఇతరులను ఉద్వేగానికి గురిచేయని మాటలు మాట్లాడటం; సత్యం, ప్రియమైనది, హితమైనది పలకడం; వేదాలను, శాస్త్రాలను నిరంతరం పారాయణం చేయడం (స్వాధ్యాయం) మాటతో చేసే తపస్సు.
మనః ప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః |
భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్ తపో మానసముచ్యతే || ౧౬ ||
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం (మనః ప్రసాదః), అందరి పట్ల సౌమ్యభావం కలిగి ఉండటం, మౌనం వహించడం, మనోనిగ్రహం మరియు అంతఃకరణ శుద్ధిని కలిగి ఉండటం మనస్సుతో చేసే తపస్సు.
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్ త్రివిధం నరైః |
అఫలాకాంక్షిభిర్యుక్తైః సాత్త్వికం పరిచక్షతే || ౧౭ ||
ఫలాపేక్ష లేని మనుషులు, పరమ శ్రద్ధతో ఏకాగ్రతతో చేసే పైన చెప్పిన మూడు రకాల తపస్సు సాత్త్వికమైనది.
సత్కారమానపూజార్థం తపో దంభేన చైవ యత్ |
క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్ || ౧౮ ||
సత్కారం, గౌరవం, పూజల కోసం ఆడంబరంతో (దంభము) చేసే తపస్సు రాజసమైనది. ఇది అస్థిరమైనది మరియు తాత్కాలికమైనది.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్ పీడయా క్రియతే తపః |
పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్ తామసముదాహృతమ్ || ౧౯ ||
మూర్ఖత్వంతో తనను తాను పీడించుకుంటూ గానీ, లేదా ఇతరులను నాశనం చేయడం కోసం చేసే తపస్సు తామసమైనది.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేఽనుపకారిణే |
దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్ || ౨౦ ||
సాత్త్విక దానము: “దానం ఇవ్వడం నా బాధ్యత” అని భావించి, ప్రతిఫలం కోరకుండా, సరైన సమయంలో (కాలే), సరైన ప్రదేశంలో (దేశే), అర్హులైన వ్యక్తికి (పాత్రే) ఇచ్చే దానం సాత్త్వికమైనది.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః |
దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్ || ౨౧ ||
రాజస దానము: ఏదైనా ప్రత్యుపకారం ఆశించి గానీ (తిరిగి నాకు ఏదో లాభం జరుగుతుందని), లేదా స్వర్గాది ఫలితాలను కోరి గానీ, మనసులో ఇష్టం లేకపోయినా కష్టపడుతూ ఇచ్చే దానాన్ని రాజస దానము అంటారు.
అదేశకాలే యద్దానమపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే |
అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్ తామసముదాహృతమ్ || ౨౨ ||
తామస దానము: సరైన ప్రదేశం కాని చోట, సరైన సమయం కాని వేళలో, అర్హత లేని వారికి (అపాత్రులకు), ఇచ్చేవాడిని అవమానిస్తూ లేదా తృణీకరిస్తూ ఇచ్చే దానాన్ని తామస దానము అంటారు.
ఓం తత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః |
బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా || ౨౩ ||
‘ఓం’, ‘తత్’, ‘సత్’ అనేవి పరబ్రహ్మను సూచించే మూడు శబ్దాలు. సృష్టి ఆరంభంలో బ్రాహ్మణులు, వేదాలు మరియు యజ్ఞాలు వీటి ద్వారానే నిర్మించబడ్డాయి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః |
ప్రవర్తంతే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్ || ౨౪ ||
ఓం: అందువల్లనే, వేదవిదులు శాస్త్రోక్తమైన యజ్ఞ, దాన, తపః క్రియలను ప్రారంభించేటప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ‘ఓం’ అనే శబ్దాన్ని ఉచ్చరించి మొదలుపెడతారు. ఇది పరమాత్మను స్మరించుటకు సంకేతం.
తదిత్యనభిసంధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః |
దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియంతే మోక్షకాంక్షిభిః || ౨౫ ||
తత్ : మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు ఫలాపేక్ష లేకుండా వివిధ యజ్ఞాలను, తపస్సులను, దానాలను ‘తత్’ (అది – అంటే అంతా ఆయనదే) అనే భావంతో నిర్వహిస్తారు. ఇది కర్మ ఫలాన్ని త్యాగం చేయడానికి సంకేతం.
సద్భావే సాధుభావే చ సదిత్యేతత్ ప్రయుజ్యతే |
ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే || ౨౬ ||
సత్ : ‘సత్’ అనే పదం ఉనికిని (ఉన్నది), మంచితనాన్ని (సాధు భావం) సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు. అలాగే ఏదైనా మంగళకరమైన కర్మలో కూడా ‘సత్’ శబ్దాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే |
కర్మ చైవ తదర్థీయం సదిత్యేవాభిధీయతే || ౨౭ ||
యజ్ఞం, తపస్సు, దానాలలో స్థిరంగా ఉండటాన్ని కూడా ‘సత్’ అంటారు. భగవంతుని కోసం చేసే ఏ పనైనా ‘సత్’ కిందకే వస్తుంది.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ |
అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ ప్రేత్య నో ఇహ || ౨౮ ||
ఓ పార్థా! శ్రద్ధ లేకుండా చేసే హోమం, ఇచ్చే దానం, ఆచరించే తపస్సు లేదా మరే ఇతర కర్మ అయినా సరే ‘అసత్’ (వ్యర్థం) అని పిలువబడుతుంది. అటువంటి పనుల వల్ల ఇటు ఈ లోకంలో గానీ, అటు పరలోకంలో గానీ ఎటువంటి ప్రయోజనం ఉండదు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః || ౧౭ ||
భగవద్గీత 18 అధ్యాయాల లింకులు కింద ఇస్తున్నాం.
అధ్యాయం 1: అర్జున విషాదయోగము
అధ్యాయం 2 : సాంఖ్యయోగము
అధ్యాయం 3: కర్మయోగం
అధ్యాయం 4: జ్ఞానకర్మ సన్యాస యోగము
అధ్యాయం 5: కర్మ సన్యాస యోగం
అధ్యాయం 6: ఆత్మ సంయమయోగము
అధ్యాయం 7 : జ్ఞాన విజ్ఞానయోగం
అధ్యాయం 8 : అక్షర బ్రహ్మ యోగం
అధ్యాయం 9 : రాజవిద్యా రాజగుహ్యయోగం
అధ్యాయం 10 : విభూతియోగం
అధ్యాయం 11 : విశ్వరూపదర్శన యోగం
అధ్యాయం 12 : భక్తియోగం
అధ్యాయం 13 : క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగయోగం
అధ్యాయం 14 : గుణత్రయ విభాగ యోగం
అధ్యాయం 15 : పురుషోత్తమయోగం
అధ్యాయం 16 : దైవాసురసంపద్విభాగ యోగము
అధ్యాయం 17 : శ్రద్ధాత్రయవిభాగయోగం
అధ్యాయం 18 : మోక్షసన్యాసయోగము