శ్రీమద్భగవద్గీత : 15వ అధ్యాయము
శ్రీభగవానువాచ |
ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖమశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్ |
ఛందాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్ || ౧ ||
భగవానుడు పలికెను: పైన వేళ్లు (పరమాత్మ), క్రింద కొమ్మలు కలిగి ఉండి, నాశనం లేనిదిగా చెప్పబడే ఒక ‘అశ్వత్థ వృక్షం’ (సంసార వృక్షం) ఉంది. వేద మంత్రాలే ఆ చెట్టుకు ఆకులు. అటువంటి ఈ వృక్ష రహస్యాన్ని తెలిసినవాడే నిజమైన వేదవేత్త.
అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖా
గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాలాః |
అధశ్చ మూలాన్యనుసంతతాని
కర్మానుబంధీని మనుష్యలోకే || ౨ ||
ఆ వృక్షం యొక్క కొమ్మలు (ప్రాణులు) సత్వ, రజ, తమో గుణాల ద్వారా వృద్ధి చెందుతూ పైన (దేవలోకాలు), క్రింద (మానవ, పశు లోకాలు) విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇంద్రియ విషయాలే దానికి చిగుళ్లు. మనుష్య లోకంలో కర్మలను కలిగించే వేళ్లు క్రిందకు కూడా వ్యాపించి ఉన్నాయి.
న రూపమస్యేహ తథోపలభ్యతే
నాంతో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా |
అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూలం
అసంగశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా || ౩ ||
ఈ సంసార వృక్షం యొక్క అసలు రూపం గానీ, దాని ఆది, అంతం గానీ ఇక్కడ ఎవరికీ అర్థం కాదు. లోతుగా పాతుకుపోయిన వేళ్లు గల ఈ అశ్వత్థ వృక్షాన్ని ‘దృఢమైన వైరాగ్యమనే కత్తి’ (అసంగశస్త్రేణ) తో నరికివేయాలి.
తతః పదం తత్ పరిమార్గితవ్యం
యస్మిన్ గతా న నివర్తంతి భూయః |
తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే |
యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ || ౪ ||
ఆ తర్వాత, ఏ స్థితిని పొందితే మనిషి మళ్ళీ తిరిగి రాడో (మోక్షం), అటువంటి పరమపదాన్ని వెతకాలి. “దేని నుండి ఈ సనాతన సృష్టి ప్రవృత్తి మొదలైందో, అటువంటి ఆది పురుషుని నేను శరణు వేడుతున్నాను” అని నిశ్చయించుకోవాలి.
నిర్మానమోహా జితసంగదోషా
అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః |
ద్వంద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞై-
-ర్గచ్ఛంత్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్ || ౫ ||
అహంకారం, మోహం లేనివారు, చెడు సావాసాలను జయించినవారు, నిరంతర ఆత్మజ్ఞానంలో ఉండేవారు, కోరికలు లేనివారు, సుఖదుఃఖాలనే ద్వంద్వాల నుండి విముక్తులైన జ్ఞానులు మాత్రమే ఆ శాశ్వతమైన పదవిని పొందుతారు.
న తద్భాసయతే సూర్యో న శశాంకో న పావకః |
యద్గత్వా న నివర్తంతే తద్ధామ పరమం మమ || ౬ ||
ఆ పరమ ధామాన్ని సూర్యుడు గానీ, చంద్రుడు గానీ, అగ్ని గానీ ప్రకాశింపజేయలేవు (అది స్వయం ప్రకాశం). ఏ స్థితిని పొందితే భక్తులు మళ్ళీ ఈ సంసారానికి తిరిగి రారో, అదే నా పరమ ధామము.
మమైవాంశో జీవలోకే జీవభూతః సనాతనః |
మనఃషష్ఠానీంద్రియాణి ప్రకృతిస్థాని కర్షతి || ౭ ||
ఈ లోకంలోని జీవులందరూ నా యొక్క శాశ్వతమైన అంశలే (మమైవాంశో). కానీ ప్రకృతిలో ఉన్న మనస్సును, ఐదు ఇంద్రియాలను ఈ జీవుడు తన వైపుకు లాక్కుంటున్నాడు (సంసారంలో చిక్కుకుంటున్నాడు).
శరీరం యదవాప్నోతి యచ్చాప్యుత్క్రామతీశ్వరః |
గృహీత్వైతాని సంయాతి వాయుర్గంధానివాశయాత్ || ౮ ||
గాలి తనతో పాటు పువ్వుల సువాసనను ఎలాగైతే తీసుకువెళ్తుందో… అలాగే ఈ దేహానికి ప్రభువైన జీవుడు, ఒక శరీరాన్ని వదిలి మరొక శరీరానికి వెళ్ళేటప్పుడు ఈ మనస్సును, ఇంద్రియ సంస్కారాలను తనతో పాటు తీసుకువెళ్తాడు.
శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ రసనం ఘ్రాణమేవ చ |
అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం విషయానుపసేవతే || ౯ ||
ఆ జీవుడు చెవి, కన్ను, చర్మం, నాలుక, ముక్కు మరియు మనస్సును ఆశ్రయించి ఇంద్రియ విషయాలను (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలను) అనుభవిస్తాడు.
ఉత్క్రామంతం స్థితం వాపి భుంజానం వా గుణాన్వితమ్ |
విమూఢా నానుపశ్యంతి పశ్యంతి జ్ఞానచక్షుషః || ౧౦ ||
శరీరాన్ని వదిలి వెళ్తున్నా, శరీరంలో ఉన్నా, లేదా గుణాలతో కూడి విషయాలను అనుభవిస్తున్నా… అజ్ఞానులు ఆ జీవుని చూడలేరు. కేవలం ‘జ్ఞాన నేత్రం’ కలవారు మాత్రమే ఆ తత్త్వాన్ని చూడగలరు.
యతంతో యోగినశ్చైనం పశ్యంత్యాత్మన్యవస్థితమ్ |
యతంతోఽప్యకృతాత్మానో నైనం పశ్యంత్యచేతసః || ౧౧ ||
ప్రయత్నం చేసే యోగులు తమ హృదయంలోనే వెలిగే ఆ పరమాత్మను చూడగలుగుతారు. కానీ మనశ్శుద్ధి లేనివారు (అకృతాత్మానః), వివేకం లేనివారు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆ తత్త్వాన్ని గ్రహించలేరు.
యదాదిత్యగతం తేజో జగద్భాసయతేఽఖిలమ్ |
యచ్చంద్రమసి యచ్చాగ్నౌ తత్ తేజో విద్ధి మామకమ్ || ౧౨ ||
సూర్యునిలో ఉండి లోకాన్నంతటినీ ప్రకాశింపజేసే తేజస్సు, చంద్రునిలో ఉండే వెలుగు, అగ్నిలో ఉండే దహన శక్తి… ఇవన్నీ నావే అని తెలుసుకో.
గామావిశ్య చ భూతాని ధారయామ్యహమోజసా |
పుష్ణామి చౌషధీః సర్వాః సోమో భూత్వా రసాత్మకః || ౧౩ ||
నేనే భూమిలో ప్రవేశించి నా శక్తితో (ఓజస్సుతో) సమస్త ప్రాణులను ధరిస్తున్నాను. అలాగే రసస్వరూపుడైన చంద్రుడనై (సోమో భూత్వా) భూమిపై ఉన్న సమస్త ఓషధులను (మొక్కలను, ధాన్యాన్ని) పోషిస్తున్నాను.
అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః |
ప్రాణాపానసమాయుక్తః పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్ || ౧౪ ||
నేనే ప్రాణుల దేహాలలో ‘వైశ్వానరుడు’ అనే అగ్నిగా మారి, ప్రాణ-అపాన వాయువులతో కలిసి వారు తీసుకునే నాలుగు రకాల ఆహారాన్ని (నమలడం, మింగడం, తాగడం, నాకడం) జీర్ణం చేస్తున్నాను.
సర్వస్య చాహం హృది సంనివిష్టో
మత్తః స్మృతిర్జ్ఞానమపోహనం చ |
వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యో
వేదాంతకృద్వేదవిదేవ చాహమ్ || ౧౫ ||
నేను అందరి హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉన్నాను. నా వల్లే మనిషికి స్మృతి (గుర్తుండటం), జ్ఞానము మరియు అపోహనము (మరపు) కలుగుతున్నాయి. వేదాలన్నింటి ద్వారా తెలుసుకోదగిన వాడిని నేనే. వేదాంతాన్ని రచించినవాడిని, వేదాల పరమార్థం తెలిసినవాడిని నేనే.
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ |
క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే || ౧౬ ||
ఈ లోకంలో రెండు రకాల పురుషులు ఉన్నారు. ఒకటి క్షర (నశించే శరీరాలు/ప్రకృతి), రెండు అక్షర (మార్పు లేని జీవాత్మ).
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః |
యో లోకత్రయమావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః || ౧౭ ||
కానీ వీరిద్దరికంటే భిన్నమైనవాడు, ఉత్తమమైనవాడు ఒకడున్నాడు, ఆయనే పరమాత్మ. ఆయన మూడు లోకాలలో ప్రవేశించి అందరినీ పోషిస్తున్న అవ్యయమైన ఈశ్వరుడు.
యస్మాత్ క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః |
అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః || ౧౮ ||
నేను నశించే ప్రకృతి (క్షర) కంటే అతీతుడను, నాశనం లేని జీవుని (అక్షర) కంటే ఉత్తముడను కాబట్టి… లోకంలోనూ, వేదాలలోనూ నన్ను ‘పురుషోత్తముడు’ అని పిలుస్తారు.
యో మామేవమసమ్మూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్ |
స సర్వవిద్భజతి మాం సర్వభావేన భారత || ౧౯ ||
ఓ భారతా! ఏ మనిషి అయితే మోహానికి లోనుకాకుండా నన్ను ఈ విధంగా ‘పురుషోత్తమునిగా’ గుర్తిస్తాడో… అతడే సర్వజ్ఞుడు (అన్నీ తెలిసినవాడు). అతడు నన్ను సర్వ భావాలతో (పూర్తి హృదయంతో) భజిస్తాడు.
ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రమిదముక్తం మయానఘ |
ఏతద్బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్ స్యాత్ కృతకృత్యశ్చ భారత || ౨౦ ||
ఓ పాపరహితుడా (అనఘా)! అత్యంత రహస్యమైన ఈ శాస్త్రాన్ని నీకు వివరించాను. ఓ భారతా! దీనిని గ్రహించిన మనిషి నిజమైన బుద్ధిమంతుడు అవుతాడు మరియు తన జీవిత లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చుకున్నవాడు (కృతకృత్యుడు) అవుతాడు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే పురుషోత్తమయోగో నామ పంచదశోఽధ్యాయః || ౧౫ ||